Rekultywacja terenów pogórniczych stała się jednym z kluczowych wyzwań związanych z funkcjonowaniem przemysłu wydobywczego. Eksploatacja kopalin – zarówno odkrywkowa, jak i głębinowa – prowadzi do trwałych przekształceń rzeźby terenu, degradacji gleb, zaburzeń stosunków wodnych oraz zniszczenia siedlisk przyrodniczych. Wraz z wyczerpywaniem się złóż oraz zamykaniem kopalń rośnie znaczenie kompleksowego podejścia do przywracania wartości użytkowych i przyrodniczych obszarów pokopalnianych. Nowoczesne programy rekultywacji nie ograniczają się już do prostego zalesienia bądź wyrównania hałd, lecz coraz częściej łączą aspekty techniczne, środowiskowe, społeczne i gospodarcze, tworząc nowe funkcje terenów zdegradowanych: od przestrzeni rekreacyjnych po parki technologiczne i obszary odnawialnych źródeł energii.
Skutki działalności górniczej i potrzeba rekultywacji
Górnictwo, będące fundamentem rozwoju wielu regionów przemysłowych, nieuchronnie wiąże się z powstawaniem rozległych terenów zdegradowanych. W przypadku kopalń odkrywkowych dominującym problemem są rozległe wyrobiska, zwałowiska nadkładu i odpadów wydobywczych, które nierzadko zajmują setki hektarów. W górnictwie głębinowym skutki są bardziej rozproszone – obejmują osiadanie terenu, zapadliska, szkody w infrastrukturze oraz zmiany w sieci hydrograficznej. Niezależnie od typu eksploatacji, obszary te tracą swoje pierwotne funkcje rolnicze, leśne lub przyrodnicze i stają się przestrzenią trudną do wykorzystania bez odpowiedniej interwencji.
Jednym z najważniejszych skutków eksploatacji złóż jest zniszczenie profilu glebowego. Warstwa próchniczna bywa całkowicie usuwana, a na powierzchnię wydobywane są skały płonne, często ubogie w składniki pokarmowe, o niekorzystnych właściwościach fizycznych, a nierzadko również chemicznych. Zwałowiska mogą być podatne na erozję wietrzną i wodną, co powoduje rozprzestrzenianie się zanieczyszczeń i pyłów na sąsiednie tereny. W rejonach kopalń siarki, węgla brunatnego czy rud metali ciężkich występuje także ryzyko powstawania środowiska kwaśnego, co prowadzi do dalszej degradacji wód i gleb.
Istotnym aspektem są również zmiany stosunków wodnych. Odwadnianie kopalń, drenaż i czasowe obniżanie poziomu wód gruntowych wpływają na wysychanie bagien, zanik źródeł oraz przekształcenia cieków powierzchniowych. Po zakończeniu wydobycia często dochodzi do wtórnego podnoszenia poziomu wód, co może skutkować zalewaniem infrastruktur i powstawaniem niekontrolowanych zbiorników wodnych. Niekiedy jednak te same procesy dają szansę na tworzenie sztucznych jezior pokopalnianych, które – przy właściwym zaplanowaniu – mogą stać się cennymi ekosystemami lub atrakcjami turystycznymi.
Oprócz skutków środowiskowych występują także konsekwencje społeczne i gospodarcze. Likwidacja kopalń oznacza utratę miejsc pracy, spadek dochodów gmin górniczych i konieczność przebudowy lokalnej gospodarki. Tereny pogórnicze, jeśli pozostaną niezagospodarowane, mogą stać się przestrzenią wykluczenia, miejscem nielegalnego składowania odpadów lub obszarem zwiększonej przestępczości. Dlatego strategia rekultywacji coraz częściej łączona jest z polityką rozwoju regionalnego, rewitalizacji miast i włączania społeczności lokalnych w proces planowania zagospodarowania.
Potrzeba rekultywacji wynika także z obowiązujących regulacji prawnych. W wielu krajach prawo geologiczne i górnicze nakłada na przedsiębiorstwa obowiązek zabezpieczenia środków na rekultywację już na etapie rozpoczynania eksploatacji. Obejmuje to zarówno koszty prac technicznych, jak i długofalowy monitoring wpływu na środowisko. Dzięki temu minimalizuje się ryzyko pozostawienia „dziedzictwa” w postaci niebezpiecznych, porzuconych wyrobisk. Coraz częściej stosuje się także instrumenty ekonomiczne, takie jak kaucje rekultywacyjne czy fundusze celowe, które mają zapewnić ciągłość finansowania działań naprawczych.
Rosnąca świadomość ekologiczna społeczeństwa powoduje, że tereny pokopalniane są postrzegane nie tylko jako problem, lecz również jako szansa na tworzenie nowych wartości. Przykłady rekultywacji w kierunku obszarów przyrodniczych, parków krajobrazowych, kompleksów sportowo-rekreacyjnych czy stref inwestycyjnych pokazują, iż właściwie zaplanowane działania mogą przekształcić obciążenie środowiskowe w impuls rozwojowy. Warunkiem koniecznym jest jednak holistyczne podejście, integrujące aspekty przyrodnicze, techniczne i społeczne.
Metody techniczne rekultywacji terenów pogórniczych
Metody techniczne stanowią pierwszy etap rekultywacji terenów pogórniczych i tworzą niezbędną bazę dla późniejszych działań biologicznych i użytkowych. Ich celem jest przede wszystkim stabilizacja podłoża, przywrócenie bezpiecznej rzeźby terenu, ograniczenie procesów erozyjnych oraz przygotowanie podłoża pod docelowe formy zagospodarowania. W zależności od charakteru złoża, technologii wydobycia i rodzaju pozostawionych odpadów rekultywacja techniczna może obejmować szereg wyspecjalizowanych zabiegów inżynierskich.
Jednym z podstawowych działań jest profilowanie i niwelacja powierzchni. Na terenach po kopalniach odkrywkowych kształtuje się zbocza skarp o odpowiednim nachyleniu, aby zapobiec osuwiskom i umożliwić dalsze użytkowanie. Wypełnia się niebezpieczne zapadliska, stabilizuje hałdy i zwałowiska, a w razie potrzeby przeprowadza się ich przebudowę. W wielu projektach dąży się do nadania ukształtowaniu terenu form maksymalnie zbliżonych do naturalnych, z łagodnymi stokami i zróżnicowaną morfologią sprzyjającą tworzeniu siedlisk roślinnych i zwierzęcych.
Kolejnym kluczowym elementem jest zarządzanie gospodarką wodną. Tworzy się systemy rowów odwadniających, przepustów, zbiorników retencyjnych i kanałów, które mają ograniczyć ryzyko powodziowe i erozję wodną. W wyrobiskach końcowych często projektuje się jeziora pokopalniane, w których istotne są parametry takie jak głębokość, nachylenie brzegów, strefy płytkowodne i głębokie. Zapewnienie stabilności hydrologicznej wymaga analizy bilansu dopływu i odpływu wód oraz potencjalnych zanieczyszczeń spływających z otoczenia.
W terenach obciążonych chemicznie – na przykład w rejonach wydobycia rud metali czy siarki – stosuje się zabiegi mające na celu neutralizację lub izolację niebezpiecznych substancji. W praktyce oznacza to uszczelnianie dna wyrobisk warstwami nieprzepuszczalnymi, tworzenie barier mineralnych lub syntetycznych, a także przykrywanie odpadów warstwą inertnego materiału. W niektórych przypadkach wykorzystuje się techniki tzw. encapsulation, czyli zamykania odpadów w strukturach o kontrolowanych parametrach geotechnicznych, co minimalizuje ich kontakt z wodą i powietrzem.
Ważną rolę odgrywa także gospodarka odpadami górniczymi. Zwałowiska skały płonnej, mułów czy szlamów mogą zostać częściowo wykorzystane jako surowce wtórne w budownictwie, produkcji kruszyw lub rekultywacji innych terenów przemysłowych. Coraz częściej stosuje się podejście zgodne z ideą gospodarki o obiegu zamkniętym, w której odpady traktowane są jako potencjalne zasoby. Przykładowo, frakcje drobne po wzbogacaniu węgla mogą być używane do rekultywacji poprzez formowanie nasypów, pod warunkiem spełnienia norm środowiskowych.
Istotnym zagadnieniem jest przygotowanie glebopodobnego podłoża. W wielu projektach na wierzch uformowanych hałd nakłada się warstwę gruntu urodzajnego, często wcześniej zdjętego z terenu przed rozpoczęciem eksploatacji i przechowywanego w wydzielonych pryzmach. Tam, gdzie brak jest odpowiedniej ilości gleby, stosuje się mieszaniny materiałów mineralnych i organicznych, popiołów, kompostów czy osadów ściekowych (o odpowiedniej jakości). Celem jest uzyskanie warstwy o właściwej strukturze, pojemności wodnej, zawartości próchnicy i odczynie umożliwiającym wzrost roślin.
Rekultywacja techniczna obejmuje również zabezpieczenie osadów poflotacyjnych i stawów osadowych, typowych dla przemysłu rud metali i górnictwa węglowego. Zapewnia się stabilność tam i grobli, monitoruje deformacje, a także wykonuje okrywy rekultywacyjne ograniczające pylenie. Tam, gdzie to możliwe, zbiorniki te są osuszane i przekształcane w tereny zielone lub wodno-błotne. Proces wymaga długotrwałej obserwacji geotechnicznej, gdyż osiadanie i konsolidacja osadów mogą trwać wiele lat.
Nie można pominąć roli inżynierii geotechnicznej i geologicznej w ocenie ryzyka. Stosuje się badania sondowania, wiercenia kontrolne, monitoring przemieszczeń skarp, systemy pomiaru ciśnienia porowego oraz modelowanie komputerowe stabilności stoków. Dane te umożliwiają projektowanie bezpiecznych nachyleń, lokalizację dróg, infrastruktury i przyszłych zabudowań. W sytuacjach szczególnych, np. przy istnieniu podziemnych wyrobisk, konieczne jest wypełnianie pustek podsadzką hydrauliczną lub pneumatyczną, aby zapobiec zapadliskom i deformacjom powierzchni.
Na etapie projektowania rekultywacji technicznej kluczowe jest uwzględnienie docelowej funkcji terenu: inne rozwiązania zastosuje się, gdy planuje się zabudowę mieszkaniową czy przemysłową, a inne – gdy celem jest utworzenie obszarów leśnych lub zbiorników rekreacyjnych. Odpowiedni dobór parametrów takich jak nośność gruntu, stopień zagęszczenia, dopuszczalne osiadanie czy odporność na erozję decyduje o trwałości i bezpieczeństwie przyszłego zagospodarowania. Zastosowanie nowoczesnych metod modelowania przestrzennego (GIS, BIM, skaning laserowy) pozwala optymalizować koszty i zmniejszać wpływ prac rekultywacyjnych na otoczenie.
Metody biologiczne i kierunki zagospodarowania terenów pogórniczych
Po zakończeniu prac technicznych rozpoczyna się etap rekultywacji biologicznej, której zadaniem jest przywrócenie pokrywy roślinnej, odbudowa żyzności gleb i stworzenie warunków do powstania stabilnych ekosystemów. Proces ten jest szczególnie złożony na terenach, gdzie podłoże ma skrajnie niekorzystne właściwości – jest zasolone, zakwaszone, ubogie w składniki pokarmowe lub zanieczyszczone metalami ciężkimi. W takich warunkach niezbędny jest staranny dobór gatunków roślin, technologii siewu oraz zabiegów poprawiających właściwości siedliska.
Jedną z podstawowych metod jest obsiew mieszankami traw i roślin motylkowatych, które szybko pokrywają powierzchnię hałd i skarp, ograniczając erozję. Gatunki te, dzięki rozbudowanemu systemowi korzeniowemu, stabilizują podłoże, a poprzez wiązanie azotu atmosferycznego poprawiają jego żyzność. W miarę postępu sukcesji wprowadzane są drzewa i krzewy, tworzące wyższe piętra roślinności. Zalesianie czy zakrzewianie wymaga jednak wcześniejszego przygotowania gleby – wapnowania, nawożenia mineralnego lub organicznego, a także wyboru gatunków odpornych na specyfikę podłoża i warunki klimatyczne.
Na terenach o wysokiej zawartości metali ciężkich lub innych toksyn stosuje się specjalistyczne techniki fitoremediacji. Polega ona na wykorzystaniu roślin zdolnych do akumulacji, stabilizacji lub rozkładu zanieczyszczeń. Niektóre gatunki, tzw. hiperakumulatory, gromadzą metale w tkankach, które następnie są usuwane z terenu wraz z biomasą. Inne rośliny wiążą zanieczyszczenia w strefie korzeniowej, ograniczając ich mobilność. Proces ten jest długotrwały, ale umożliwia naturalne oczyszczanie siedlisk przy stosunkowo niskich kosztach w porównaniu z metodami stricte inżynierskimi.
Rekultywacja biologiczna jest ściśle związana z planowaniem docelowego użytkowania terenów pogórniczych. Jednym z najczęstszych kierunków jest rekultywacja leśna. Na zrekultywowanych hałdach powstają drzewostany pełniące funkcje ochronne, przyrodnicze i rekreacyjne. Las stabilizuje stok, poprawia mikroklimat, zwiększa retencję wodną i staje się siedliskiem dla wielu gatunków zwierząt. Wybór gatunków drzew zależy od typu siedliska: często stosuje się gatunki pionierskie, takie jak brzoza, sosna czy robinia akacjowa, które dobrze radzą sobie w trudnych warunkach, a w późniejszych fazach sukcesji ustępują gatunkom bardziej wymagającym.
Drugim ważnym kierunkiem jest rekultywacja przyrodnicza, której celem jest stworzenie mozaiki siedlisk o wysokiej bioróżnorodności. Tereny pogórnicze, dzięki zróżnicowanej rzeźbie, obecności zbiorników wodnych, stromych skarp i płytkich gleb, mogą stać się ostoją licznych gatunków roślin i zwierząt, w tym rzadkich i chronionych. W wielu państwach dawne wyrobiska górnicze przekształcono w rezerwaty przyrody lub obszary chronionego krajobrazu. Prowadzi się tam czynne zabiegi ochronne: kształtowanie stref ekotonowych, utrzymywanie ekstensywnego użytkowania łąk, tworzenie budek lęgowych dla ptaków czy schronień dla nietoperzy.
Coraz większe znaczenie zyskuje również rekultywacja w kierunku rekreacyjnym i edukacyjnym. Wyrobiska pokopalniane adaptuje się na tereny sportów wodnych, ścieżki rowerowe, parki linowe czy ścieżki przyrodnicze. W szczególności atrakcyjne są tereny z jeziorami pokopalnianymi, gdzie możliwe jest łączenie funkcji rekreacyjnych z ochroną przyrody. W takich projektach duże znaczenie ma właściwe strefowanie przestrzeni: wydzielenie obszarów intensywnego użytkowania od stref spoczynku przyrody, a także zapewnienie odpowiedniej infrastruktury (pomosty, plaże, punkty widokowe) minimalizującej presję na wrażliwe siedliska.
Rekultywacja musi uwzględniać również uwarunkowania społeczno-ekonomiczne. W regionach o tradycjach górniczych lokalne społeczności często są emocjonalnie związane z przemysłowym dziedzictwem. Stąd też rozwija się koncepcja turystyki postindustrialnej – udostępniania zrewitalizowanych obiektów górniczych, szybów, maszynowni czy koksowni jako muzeów techniki i centrów kultury. Tereny przyległe poddaje się rekultywacji zielonej, tworząc kontrast między nową przyrodą a zachowanymi elementami infrastruktury. Takie projekty, znane z licznych europejskich zagłębi węglowych, generują miejsca pracy w sektorze usług i zwiększają atrakcyjność inwestycyjną obszaru.
Rosnące wymagania klimatyczne i energetyczne prowadzą do nowego kierunku zagospodarowania terenów pogórniczych – lokalizacji instalacji odnawialnych źródeł energii. Na zrekultywowanych hałdach i zwałowiskach powstają farmy fotowoltaiczne i elektrownie wiatrowe. Tego typu inwestycje wymagają odpowiedniego przygotowania geotechnicznego, ale pozwalają na wykorzystanie gruntów, które trudno byłoby przekształcić na cele mieszkaniowe czy rolnicze. Połączenie rekultywacji z transformacją energetyczną wzmacnia wizerunek obszarów pokopalnianych jako przestrzeni przyszłości, a nie wyłącznie obciążenia środowiskowego.
W ramach nowoczesnych programów rekultywacji duże znaczenie ma partycypacja społeczna. Mieszkańcy, organizacje pozarządowe, samorządy lokalne i byli pracownicy kopalń mogą brać udział w procesie ustalania docelowych funkcji terenów, zgłaszając potrzeby dotyczące przestrzeni publicznej, rekreacji, komunikacji czy zachowania dziedzictwa kulturowego. Konsultacje społeczne i warsztaty planistyczne pozwalają uniknąć konfliktów, lepiej dopasować projekty do oczekiwań lokalnych oraz budować akceptację dla długotrwałego procesu przemian.
Ostateczna forma zrekultywowanego terenu zależy od wielu czynników: lokalizacji, skali degradacji, możliwości finansowych, wymogów prawnych i kierunków rozwoju regionu. Niezależnie jednak od przyjętego wariantu, warunkiem sukcesu jest integracja etapu technicznego i biologicznego, długoterminowy monitoring środowiska oraz elastyczność w dostosowywaniu się do zmian warunków przyrodniczych i społecznych. Rekultywacja terenów pogórniczych, właściwie zaplanowana i prowadzona, może stać się jednym z filarów transformacji obszarów górniczych w bardziej zrównoważone i odporne na kryzysy struktury przestrzenne.
Aspekty prawne, ekonomiczne i przykłady dobrych praktyk
Realizacja skutecznej rekultywacji terenów pogórniczych wymaga precyzyjnych ram prawnych i stabilnych mechanizmów finansowania. W większości państw działalność wydobywcza jest regulowana przepisami prawa geologicznego i górniczego, ustawami o ochronie środowiska, planowaniu przestrzennym oraz gospodarce odpadami. Dokumenty te określają obowiązki przedsiębiorstw w zakresie opracowania planu ruchu zakładu górniczego, który musi zawierać koncepcję rekultywacji, harmonogram działań naprawczych oraz analizę potencjalnych oddziaływań na środowisko. Integralnym elementem jest także ocena oddziaływania na obszary chronione i korytarze ekologiczne.
Ważnym wymogiem jest zabezpieczenie środków finansowych na przyszłe działania rekultywacyjne już w trakcie eksploatacji. Służą temu mechanizmy takie jak fundusze gwarancyjne, kaucje rekultywacyjne czy obowiązek tworzenia rezerw finansowych przez przedsiębiorstwo górnicze. Ich celem jest uniknięcie sytuacji, w której po zakończeniu wydobycia i ewentualnej upadłości podmiotu eksploatującego koszty naprawy środowiska spadłyby wyłącznie na państwo i samorządy. W niektórych systemach prawnych wysokość zabezpieczenia jest okresowo aktualizowana w oparciu o postęp prac i zmieniające się szacunki kosztów.
Kolejnym filarem są narzędzia planowania przestrzennego. Rekultywacja terenów pogórniczych musi być powiązana z lokalnymi i regionalnymi planami zagospodarowania przestrzennego, strategiami rozwoju gmin oraz dokumentami sektorowymi (np. planami transportowymi czy programami ochrony przyrody). Planistyczne podejście umożliwia skoordynowanie różnych funkcji – mieszkaniowej, usługowej, przyrodniczej, produkcyjnej – oraz zapewnia spójność z systemem komunikacji, infrastrukturą techniczną i istniejącą zabudową. Istotne jest także wyznaczenie stref ograniczonego użytkowania na terenach objętych ryzykiem deformacji czy skażeń.
Od strony ekonomicznej rekultywacja może być postrzegana zarówno jako koszt, jak i inwestycja. Nakłady ponoszone na prace techniczne, biologiczne oraz monitoring środowiskowy są znaczne, ale w dłuższej perspektywie tworzą podstawę do rozwoju nowych funkcji terenów. Wyceniając korzyści, należy uwzględnić m.in. wzrost wartości gruntów, rozwój turystyki, poprawę jakości życia mieszkańców, redukcję kosztów zdrowotnych wynikających z ograniczenia zanieczyszczeń, a także możliwość przyciągnięcia inwestorów zainteresowanych dostępną infrastrukturą poprzemysłową.
W finansowaniu rekultywacji coraz większą rolę odgrywają środki zewnętrzne: fundusze strukturalne i inwestycyjne, mechanizmy wsparcia transformacji regionów górniczych, programy dotyczące klimatu i energii, a także instrumenty partnerstwa publiczno-prywatnego. Umożliwiają one realizację dużych projektów obejmujących nie tylko techniczną naprawę środowiska, ale też tworzenie nowych miejsc pracy, rozwój innowacyjnych technologii i wdrażanie koncepcji „zielonej gospodarki”. Warunkiem pozyskania finansowania jest jednak przedstawienie spójnej wizji przekształceń, popartej analizą kosztów i korzyści oraz udziałem interesariuszy.
Wśród przykładów dobrych praktyk międzynarodowych wymienia się liczne projekty przekształcania dawnych kopalń w kompleksy rekreacyjne, przyrodnicze i kulturowe. W regionach, gdzie przez dziesięciolecia dominował przemysł ciężki, powstały parki krajobrazowe, ścieżki edukacyjne, centra nauki i sztuki, które wykorzystują zachowane obiekty techniczne jako element narracji o historii industrializacji. Integracja dziedzictwa górniczego z nową zieloną infrastrukturą sprzyja kształtowaniu tożsamości lokalnej i przyciąga turystów, co przekłada się na rozwój sektora usług.
Innym obszarem innowacji są projekty łączące rekultywację z gospodarką obiegu zamkniętego. Odpady wydobywcze stają się surowcem do produkcji kruszyw, materiałów budowlanych czy rekultywacyjnych podsypek. W niektórych przypadkach hałdy są eksploatowane powtórnie, aby odzyskać cenne składniki, co pozwala jednocześnie ograniczyć objętość zwałowisk. Zastosowanie zaawansowanych technologii separacji i przeróbki sprawia, że dawne odpady zyskują wartość ekonomiczną, a ich negatywny wpływ na środowisko ulega zmniejszeniu.
Oceniając skuteczność rekultywacji, coraz częściej wykorzystuje się narzędzia monitoringu środowiskowego i analizy danych przestrzennych. Systemy GIS, zdjęcia lotnicze, dane satelitarne i pomiary terenowe pozwalają śledzić zmiany pokrycia terenu, dynamikę roślinności, jakość wód i gleb, a także procesy geomorfologiczne. Dzięki temu możliwe jest wczesne wykrywanie zagrożeń – np. aktywizacji osuwisk czy wtórnego zanieczyszczenia wód – oraz podejmowanie działań korygujących. Monitoring pełni też funkcję narzędzia komunikacji ze społeczeństwem, ponieważ wyniki mogą być udostępniane w formie map i raportów.
Kluczowe znaczenie ma także rozwój standardów i wytycznych technicznych, które ułatwiają projektowanie oraz ocenę projektów rekultywacyjnych. Obejmują one m.in. kryteria jakości gleb rekultywowanych, parametry stabilności skarp, wytyczne doboru gatunków roślin, a także wskaźniki gotowości terenu do przekazania na cele rolne, leśne lub budowlane. Ujednolicenie standardów sprzyja porównywalności efektów, ułatwia inwestorom podejmowanie decyzji i wspiera administrację w procesie kontroli.
Na styku nauki i praktyki rozwija się interdyscyplinarna dziedzina zajmująca się rekultywacją i rewitalizacją poeksploatacyjnych obszarów przemysłowych. W jej ramach współpracują geolodzy, gleboznawcy, biolodzy, inżynierowie środowiska, urbaniści, ekonomiści i socjologowie. Dzięki temu możliwe jest tworzenie kompleksowych modeli przekształceń, uwzględniających zarówno procesy naturalne, jak i uwarunkowania społeczne oraz ekonomiczne. Zespół interdyscyplinarny jest w stanie lepiej rozpoznać potencjał danego obszaru, zaprojektować realistyczne scenariusze rozwoju i przewidzieć długofalowe skutki podejmowanych działań.
Przemiany, jakie przechodzą regiony górnicze, pokazują, że rekultywacja terenów pogórniczych jest procesem o strategicznym znaczeniu. Od sposobu, w jaki zaplanowane i przeprowadzone zostaną działania naprawcze, zależy przyszła atrakcyjność inwestycyjna, jakość życia mieszkańców oraz stan środowiska przyrodniczego. Włączenie rekultywacji w szerszy kontekst transformacji energetycznej, innowacji technologicznych i polityki klimatycznej sprawia, że obszary dotknięte wieloletnią eksploatacją mogą stać się laboratoriami nowych rozwiązań dla zrównoważonego rozwoju, w których doświadczenia górnictwa spotykają się z wyzwaniami nadchodzących dekad.
