Rosnące wymagania dotyczące efektywności energetycznej budynków sprawiają, że okna i drzwi przestają być jedynie elementem wykończeniowym, a stają się kluczowym komponentem całego systemu energetycznego obiektu. To przez nie uciekało tradycyjnie nawet do 25–35% ciepła, dlatego rozwój technologii produkcji stolarki otworowej stał się jednym z głównych kierunków innowacji w przemyśle budowlanym. Inwestorzy, projektanci oraz producenci poszukują rozwiązań, które łączą niskie współczynniki przenikania ciepła, wysoką trwałość, ograniczony ślad węglowy oraz możliwość prefabrykacji w standardzie energooszczędnym i pasywnym.
Rozwój materiałów i konstrukcji profili w energooszczędnych oknach i drzwiach
Podstawą okien i drzwi o wysokiej izolacyjności są zaawansowane systemy profili oraz odpowiednio dobrane pakiety szybowe. W tradycyjnych rozwiązaniach dominowały profile jednorodne: drewniane, aluminiowe lub z PVC. Dziś coraz większe znaczenie ma łączenie różnych materiałów w hybrydowe konstrukcje kompozytowe, w których każdy składnik pełni ściśle określoną funkcję: nośną, izolacyjną, przeciwkondensacyjną czy dekoracyjną.
Najpopularniejsze w zabudowie mieszkaniowej pozostają profile PVC o wielokomorowej konstrukcji. Zwiększenie liczby komór pozwala ograniczyć przewodnictwo cieplne materiału i poprawić parametr U ramy, bez konieczności nadmiernego zwiększania szerokości profilu. Typowe systemy dla budownictwa energooszczędnego wykorzystują 6–7 komór oraz dodatkowe wypełnienie termoizolacyjne w newralgicznych strefach, takich jak ościeżnica czy słupki. W przestrzenie te wprowadza się wkładki z pianki poliuretanowej, polistyrenu ekstrudowanego lub materiałów na bazie pianek fenolowych.
Rosnąca skala inwestycji obiektowych oraz potrzeba dużych przeszkleń sprzyjają rozwojowi systemów opartych na profilach aluminiowych. Aluminium samo w sobie jest dobrym przewodnikiem ciepła, dlatego kluczowe znaczenie mają przekładki termiczne z tworzyw o bardzo niskim współczynniku przewodzenia. Obecnie są to zaawansowane taśmy poliamidowe zbrojone włóknem szklanym, często wyposażone w dodatkowe komory wypełnione pianką. Tak skonstruowane profile pozwalają osiągać parametry izolacyjności porównywalne z PVC, przy jednoczesnej wysokiej sztywności i trwałości, wymaganej np. w fasadach słupowo-ryglowych czy przeszkleniach wielkogabarytowych.
Nie można pominąć technologicznie złożonych profili drewnianych, które zachowują istotne znaczenie w projektach premium oraz w budownictwie zrównoważonym. W tej grupie kluczowym obszarem innowacji jest modyfikacja samego surowca: klejenie warstwowe, selekcja usłojenia, modyfikacje termiczne i chemiczne, a także impregnaty o wydłużonej trwałości. Coraz częściej stosuje się warstwowe klejonki z naprzemiennym usłojeniem, co ogranicza paczenie oraz minimalizuje ryzyko mikropęknięć wpływających na nieszczelności. Profile drewniano-aluminiowe, w których część wewnętrzna jest drewniana, a zewnętrzna osłonięta aluminiową nakładką, łączą dobrą izolacyjność, naturalną estetykę i wysoką odporność na czynniki atmosferyczne.
W projektowaniu kształtu profili znaczenie ma nie tylko liczba komór. Kluczowy jest przebieg izoterm, a więc sposób, w jaki ciepło przenosi się przez całe złożenie rama–pakiet szybowy–uszczelnienia. W tym celu stosuje się symulacje numeryczne metodą elementów skończonych (MES), pozwalające eliminować „mostki liniowe” na etapach projektowych. Krawędzie profili są modelowane tak, aby ograniczyć ryzyko kondensacji pary wodnej na styku z szybą oraz poprawić dystrybucję naprężeń pod wpływem obciążeń wiatrem i zmian temperatury.
Stosowanie coraz cieplejszych profili oznacza również modyfikację akcesoriów. Wzmocnienia stalowe w profilach PVC, stosowane dla poprawy sztywności, coraz częściej zastępowane są wkładami kompozytowymi na bazie włókien szklanych lub węglowych, a także stalą perforowaną, sprzyjającą redukcji mostków cieplnych. W efekcie konstrukcje mogą spełniać wymagania dla budynków pasywnych bez konieczności zwiększania grubości profili do nienaturalnych wymiarów.
Zaawansowane technologie szyb zespolonych i warstw uszczelniających
O ile profile stanowią ramę systemu, o tyle największą powierzchnię w oknach zajmują pakiety szybowe. To właśnie ich parametry w największym stopniu decydują o współczynniku przenikania ciepła całego okna oraz o bilansie energetycznym budynku. W nowoczesnej stolarce standardem stały się pakiety dwukomorowe (trzyszybowe), wypełnione gazem szlachetnym – najczęściej argonem, a w rozwiązaniach premium kryptonem. Gaz o niższej przewodności cieplnej niż powietrze znacząco redukuje straty energii.
Kluczowe znaczenie ma technologia nanoszenia powłok niskoemisyjnych (Low-E) na powierzchnie szyb. Cienkie warstwy tlenków metali, napylane metodą magnetronową próżniową, ograniczają ucieczkę promieniowania cieplnego na zewnątrz, jednocześnie przepuszczając światło dzienne. Poszczególne generacje powłok różnią się stopniem przepuszczalności energii słonecznej (g) oraz współczynnikiem przepuszczalności światła (LT). Producenci dostosowują ich parametry do stref klimatycznych oraz orientacji fasady, projektując pakiety o zwiększonych zyskach solarnych dla południowych elewacji i bardziej „neutralne” dla stron nasłonecznionych w nadmiarze.
Istotny wkład w podniesienie efektywności energetycznej wniosły tak zwane ciepłe ramki dystansowe. Zamiast tradycyjnych ramek aluminiowych, będących wyraźnym liniowym mostkiem termicznym, stosuje się dystanse z tworzyw kompozytowych, często zbrojonych włóknem szklanym, o niskim współczynniku przewodzenia ciepła. Ramki te, oprócz poprawy współczynnika Uw całego okna, ograniczają ryzyko kondensacji pary wodnej na krawędziach szyby i poprawiają komfort użytkowania, szczególnie w rejonach o wysokiej wilgotności wewnętrznej.
Technologia uszczelniania pakietów szybowych obejmuje kilka warstw materiałów spełniających różne funkcje. Warstwa pierwotna, najczęściej z poliizobutylenu, zapewnia szczelność gazową. Warstwa wtórna, z polisiarczku, silikonu lub poliuretanu, stanowi zabezpieczenie mechaniczne i chroni przed wnikaniem wilgoci. Dokładne dozowanie materiału, automatyzacja procesu oraz kontrola jakości z wykorzystaniem kamer i skanerów 3D zmniejszają ryzyko mikronieszczelności, które wcześniej ujawniały się dopiero po kilku sezonach eksploatacji.
Nowym obszarem rozwoju są szyby o funkcjach dodatkowych, integrowane z systemami energooszczędnymi. Przykładem są szyby z powłokami selektywnymi, pozwalające ograniczyć przepuszczanie części widma słonecznego odpowiedzialnego za przegrzewanie, przy zachowaniu wysokiej przepuszczalności światła. Jeszcze bardziej zaawansowane są szyby elektrochromowe, zmieniające stopień przyciemnienia pod wpływem napięcia elektrycznego. W połączeniu z automatyką budynkową umożliwiają dynamiczne zarządzanie zyskami i stratami ciepła, co stanowi ważny kierunek rozwoju inteligentnych elewacji.
W kontekście drzwi zewnętrznych rośnie rola paneli wypełniających o wysokiej izolacyjności. Zastosowanie płyt wielowarstwowych, w których okładziny z blach stalowych lub aluminiowych łączone są z rdzeniami z pianki poliuretanowej o wysokiej gęstości, pozwala osiągać parametry U na poziomie porównywalnym z oknami pasywnymi. W konstrukcjach premium stosuje się również rdzenie z aerożeli krzemionkowych, oferujące wyjątkowo niskie przewodnictwo cieplne przy niewielkiej grubości, co jest korzystne zwłaszcza przy konieczności zachowania smukłej konstrukcji skrzydła.
Równie ważne jak rodzaj szyby czy panelu w drzwiach są uszczelnienia obwodowe. Wielofunkcyjne systemy uszczelek, wykonywane z EPDM, TPE lub silikonu, projektuje się w taki sposób, aby zapewniały jednocześnie szczelność powietrzną, wodoszczelność i izolacyjność akustyczną. Konstrukcje z potrójnym uszczelnieniem, z dodatkowym progiem opadającym lub uszczelkami magnetycznymi, pozwalają znacząco ograniczyć niekontrolowane przewiewy, będące jednym z głównych źródeł strat ciepła w starych drzwiach zewnętrznych.
Procesy produkcyjne i cyfryzacja jako fundament jakości energooszczędnej stolarki
Technologie materiałowe nie wystarczą, jeśli nie towarzyszą im precyzyjne i zautomatyzowane procesy produkcyjne. Wytwarzanie okien i drzwi o wysokiej efektywności energetycznej wymaga utrzymania bardzo wąskich tolerancji wymiarowych, powtarzalności struktury połączeń oraz stałej kontroli każdego etapu montażu. Dlatego zakłady produkujące stolarkę w standardzie energooszczędnym inwestują w linie CNC, roboty montażowe oraz zintegrowane systemy klasy MES i ERP.
Obróbka profili PVC i aluminiowych odbywa się w centrach sterowanych numerycznie, które w jednym cyklu realizują cięcie pod kątem, frezowanie, wykonywanie odwodnień, otworów pod okucia i zbrojenia. Precyzja cięcia jest kluczowa, ponieważ najmniejsze odchylenia wpływają na docisk uszczelek, geometrię naroży i szczelność całej konstrukcji. Łączenie profili PVC realizowane jest poprzez zgrzewanie, w nowoczesnych liniach często z ukrywaniem spoin zgrzewczych. Systemy te stosują kontrolę temperatury i czasu zgrzewu, a także automatyczne dociskanie, co zapewnia wysoką wytrzymałość mechaniczną oraz powtarzalność wyników.
W przypadku profili aluminiowych łączenie realizowane jest z wykorzystaniem narożników zaciskanych i/lub klejonych. Kluczowe jest tu precyzyjne ułożenie przekładek termicznych, aby nie dopuścić do ich uszkodzenia i utraty parametrów izolacyjnych. Nowoczesne linie montażowe wykorzystują prasy z cyfrową kontrolą siły zacisku, co minimalizuje ryzyko mikroodkształceń ramy i poprawia geometrię końcową.
Automatyzacji podlega również montaż pakietów szybowych. Stoły montażowe wyposażone są w systemy pozycjonowania oraz ssawki podciśnieniowe, a także czujniki obecności i położenia szyby. Dzięki temu możliwe jest dokładne ustawienie pakietu w ramie oraz jednolite rozłożenie luzów montażowych, zgodnie z wymaganiami producentów okuć i szyb. Wprowadzenie zautomatyzowanych systemów aplikacji uszczelnień i taśm rozprężnych zmniejsza ryzyko błędów ludzkich, które wcześniej prowadziły do lokalnych nieszczelności i przyspieszonej degradacji elementów.
Kluczową rolę w zapewnieniu odpowiednich parametrów energetycznych odgrywa także zarządzanie informacją. Systemy projektowe CAD/BIM umożliwiają modelowanie okien i drzwi w ścisłym powiązaniu z projektem budynku, symulowanie strat ciepła na poziomie całej przegrody oraz optymalizację wymiarów, podziałów i sposobu otwierania. Dane z modeli BIM mogą być następnie bezpośrednio eksportowane do systemów CAM sterujących maszynami, eliminując konieczność ręcznego przepisywania parametrów i ryzyko pomyłek.
W ślad za cyfryzacją projektowania idzie cyfryzacja kontroli jakości. Coraz częściej stosuje się zautomatyzowane stanowiska badawcze, w których testuje się szczelność powietrzną, wodoszczelność, odporność na wiatr oraz pracę okuć w cyklach powtarzalnego otwierania i zamykania. W wielu fabrykach parametry te są zapisywane dla każdej partii produkcyjnej, a nawet dla pojedynczych egzemplarzy, co pozwala na pełną identyfikowalność i analizę ewentualnych zgłoszeń serwisowych.
Wdrożenie technologii energooszczędnych w procesie wytwarzania oznacza także konieczność uwzględnienia aspektów środowiskowych. Wzrost znaczenia oceny cyklu życia produktu (LCA) skłania producentów do optymalizacji zużycia surowców, energii elektrycznej, wody technologicznej oraz redukcji odpadów. Rozwijane są systemy odzysku ciepła z procesów, regranulacji odpadów PVC, recyklingu aluminium oraz ponownego wykorzystania szkła. W połączeniu z certyfikacją środowiskową (EPD, ISO 14001) technologie produkcji stolarki otworowej stają się elementem szerszej strategii dekarbonizacji sektora budowlanego.
Ważnym wymiarem produkcji energooszczędnych okien i drzwi jest również przygotowanie ich do szybkiego, powtarzalnego montażu na budowie. Prefabrykacja obejmuje nie tylko samo skrzydło i ramę, lecz także fabryczne oklejanie taśmami paroizolacyjnymi i paroprzepuszczalnymi, montaż konsol montażowych, a nawet wstępne przygotowanie warstw izolacji obwodowej. Dążenie do maksymalnej prefabrykacji wpisuje się w szerszy trend uprzemysłowienia budownictwa, w którym okna i drzwi stają się komponentami systemowymi zamawianymi pod konkretny model BIM i wbudowywanymi w precyzyjnie zaprojektowane otwory.
Integracja stolarki energooszczędnej z systemami budowlanymi i automatyki
Energooszczędne okna i drzwi nie funkcjonują w próżni – ich parametry użytkowe zależą od sposobu wbudowania w przegrodę, rodzaju izolacji, zastosowanych warstw wiatro- i paroizolacyjnych oraz systemów sterowania. Szczególne znaczenie ma tu technika tzw. ciepłego montażu, w której zwraca się uwagę na szczelność i termoizolacyjność obszaru styku ramy z murem. Trójwarstwowe systemy montażowe wykorzystują jednocześnie warstwę zewnętrzną o wysokiej paroprzepuszczalności, warstwę środkową izolacyjną z piany niskoprężnej lub materiałów hybrydowych oraz warstwę wewnętrzną o wysokiej szczelności powietrznej i parowej.
Stolarka energooszczędna musi również współpracować z systemami osłon przeciwsłonecznych. Rolety zewnętrzne, żaluzje fasadowe, screeny czy okiennice wpływają bezpośrednio na bilans cieplny budynku, ograniczając zyski słoneczne w okresie letnim i poprawiając izolacyjność w okresie zimowym. Producenci okien i drzwi coraz częściej oferują zintegrowane rozwiązania, w których skrzynki roletowe i prowadnice są projektowane jako element systemu, z zachowaniem ciągłości izolacji termicznej i szczelności powietrznej. Projektuje się nadproża i ościeża tak, aby eliminować mostki cieplne wokół skrzynek roletowych, co w starszych rozwiązaniach było istotnym problemem.
Równolegle rozwija się integracja stolarki otworowej z systemami smart home oraz automatyką budynkową BMS. Okna i drzwi wyposażane są w kontaktrony, czujniki położenia, siłowniki elektryczne oraz napędy mechatroniczne. Umożliwia to automatyczne zamykanie przy opuszczaniu budynku, wietrzenie nocne przy korzystnych warunkach zewnętrznych, a także współpracę z systemami rekuperacji. W bardziej zaawansowanych rozwiązaniach wykorzystuje się dane o temperaturze powierzchni szyb, wilgotności i stężeniu CO₂ w pomieszczeniach, co pozwala inteligentnie zarządzać otwieraniem i uchylaniem skrzydeł.
Drzwi zewnętrzne korzystają z technologii dostępu bezkluczowego, bazujących na czytnikach linii papilarnych, modułach RFID, Bluetooth Low Energy lub komunikacji NFC. Oprócz wygody użytkowania, systemy te pozwalają na kontrolę szczelności – w połączeniu z napędami elektromechanicznymi docisk skrzydła do uszczelek może być każdorazowo optymalizowany, co zmniejsza straty ciepła wynikające z niedomknięcia. Zintegrowane ryglowanie wielopunktowe, sterowane napędami, pozwala uzyskać równomierne rozłożenie sił docisku na całym obwodzie skrzydła.
Istotnym obszarem integracji jest współpraca stolarki energooszczędnej z systemami wentylacji mechanicznej z odzyskiem ciepła. W budynkach o bardzo szczelnej powłoce zewnętrznej naturalna infiltracja powietrza przez nieszczelności staje się zaniedbywalna, dlatego konieczne jest zapewnienie kontrolowanego dopływu świeżego powietrza. Powoduje to odejście od tradycyjnych nawiewników szczelinowych w ramie na rzecz bardziej zaawansowanych rozwiązań: nawiewników higrosterowanych, tuneli powietrznych prowadzonych w warstwie ocieplenia lub zintegrowanych modułów wentylacyjnych w ościeżnicach. Technologie te umožliwiają utrzymanie wysokiej szczelności przy jednoczesnym spełnieniu wymagań dotyczących jakości powietrza wewnętrznego.
Interesującym kierunkiem rozwoju stają się okna i fasady produkujące energię. Zastosowanie przeziernych modułów fotowoltaicznych w pakietach szybowych pozwala przekształcić przegrody szklane w aktywne źródło energii elektrycznej. Choć sprawność takich rozwiązań jest niższa niż w klasycznych panelach dachowych, ich atutem jest duża powierzchnia dostępna na fasadach wysokich budynków. Projektanci muszą tu jednak uwzględniać kompromis między przepuszczalnością światła, estetyką a efektywnością produkcji energii.
Na styku przemysłu stolarki okiennej i IT pojawiają się także systemy monitoringu stanu technicznego. W profilach i ramach montuje się czujniki mierzące odkształcenia, drgania, temperaturę czy wilgotność. Dane te mogą być wykorzystywane do prognozowania zużycia okuć, wykrywania nieszczelności lub nieprawidłowości montażowych. W połączeniu z cyfrowymi paszportami produktów, zawierającymi informację o zastosowanych materiałach, parametrach energetycznych i historii serwisowej, otwiera to drogę do lepszego zarządzania cyklem życia stolarki oraz ułatwia jej recykling po zakończeniu eksploatacji.
Szczególne wyzwania konstrukcyjne i technologiczne pojawiają się w przypadku obiektów modernizowanych. Wymiana okien i drzwi w istniejących budynkach wymaga dopasowania nowych, zaawansowanych technologicznie rozwiązań do starych murów, często o niestandardowych wymiarach i słabej jakości podłożu. Producenci opracowują systemowe kształtowniki poszerzające, ciepłe ramy montażowe oraz dedykowane akcesoria umożliwiające montaż w warstwie ocieplenia bez osłabiania ciągłości izolacji. To właśnie w modernizacji leży ogromny potencjał redukcji zapotrzebowania na energię, ponieważ znaczna część zasobu budowlanego w Europie wciąż wyposażona jest w stolarkę sprzed kilku dekad.
Perspektywy rozwoju technologii energooszczędnych okien i drzwi w przemyśle budowlanym
Postępujące zaostrzanie wymagań prawnych dotyczących charakterystyki energetycznej budynków oraz ambicje polityki klimatycznej powodują, że producenci stolarki otworowej muszą myśleć nie tylko o aktualnych normach, ale też o przewidywanych standardach na kolejne dekady. W centrum uwagi znajdują się rozwiązania umożliwiające dalsze obniżanie współczynnika przenikania ciepła przy jednoczesnym ograniczaniu masy i zużycia surowców. Można spodziewać się upowszechnienia materiałów izolacyjnych o ultra-niskim współczynniku przewodzenia, takich jak aerożele czy piany próżniowe, integrowanych z profilami oraz panelami wypełniającymi w drzwiach.
Kolejnym kierunkiem rozwoju jest zwiększenie udziału surowców odnawialnych i recyklatów. W profilach PVC wzrasta odsetek materiału pochodzącego z recyklingu postprodukcyjnego i pokonsumenckiego, natomiast w profilach aluminiowych rośnie udział złomu wtórnego przetwarzanego w hutach niskoemisyjnych. Drewno, jako naturalny materiał o ujemnym bilansie CO₂ w fazie wzrostu drzew, będzie zyskiwać na znaczeniu, szczególnie przy dalszym wzroście popularności konstrukcji drewnianych i modułowych. Rozwijane są technologie wzmacniania włókien drzewnych i produkcji kompozytów z dodatkiem włókien naturalnych, pozwalających na redukcję udziału polimerów pochodzenia petrochemicznego.
Cyfryzacja, która już dziś jest ważnym elementem produkcji, w kolejnych latach będzie pogłębiana poprzez wdrażanie zaawansowanych narzędzi analitycznych i sztucznej inteligencji w zarządzaniu procesami. Algorytmy uczące się pozwolą optymalizować cięcie profili i szyb pod kątem minimalizacji odpadów, przewidywać awarie maszyn i planować konserwację zapobiegawczą, a także analizować dane z eksploatacji produktów w terenie. Dzięki sprzężeniu zwrotnemu między użytkowaniem a projektowaniem, kolejne generacje okien i drzwi będą lepiej odpowiadać rzeczywistym warunkom eksploatacji, a nie tylko założeniom laboratoryjnym.
Duże znaczenie będą miały także standaryzacja i interoperacyjność danych. Wraz z rozwojem modelowania BIM oraz wymagań dotyczących dokumentacji energetycznej budynków, stolarka okienna i drzwiowa musi być opisywana w sposób ujednolicony i maszynowo czytelny. Dotyczy to zarówno parametrów technicznych, jak i informacji środowiskowych (EPD). Rozwijane są biblioteki obiektów BIM zawierające szczegółowe dane o właściwościach termicznych, akustycznych i ogniowych poszczególnych systemów, co pozwala projektantom szybko porównywać warianty i oceniać ich wpływ na całkowity bilans energetyczny inwestycji.
Nie można też pominąć zmieniających się oczekiwań użytkowników. W miarę jak budynki stają się bardziej szczelne i zautomatyzowane, rośnie znaczenie aspektów komfortu: jakości światła dziennego, ochrony przed olśnieniem, akustyki, łatwości obsługi czy nawet odczuć dotykowych związanych z powierzchnią profili. Dlatego technologie produkcji koncentrują się nie tylko na parametrach liczbowych, lecz także na jakości wykończenia powierzchni, trwałości kolorów, odporności na zarysowania oraz możliwościach personalizacji. Wyrafinowane okleiny strukturalne, lakiery proszkowe o wysokiej trwałości, powłoki samoczyszczące czy szkła antyrefleksyjne stają się integralną częścią oferty energooszczędnych systemów.
Na poziomie całej branży budowlanej energooszczędne okna i drzwi wpisują się w koncepcję gospodarki o obiegu zamkniętym. Już na etapie projektowania przewiduje się demontaż i rozdzielenie komponentów po zakończeniu cyklu życia budynku. Ułatwia to wykorzystanie wtórne metali, szkła, tworzyw sztucznych oraz drewna. Technologie łączenia na klik, zamienne okucia czy modułowa budowa pakietów szybowych mają szansę stać się standardem, szczególnie w krajach, gdzie regulacje prawne premiują wysoki poziom odzysku surowców. W efekcie przyszłe generacje stolarki otworowej będą projektowane nie tylko „dla budynku”, ale także „dla recyklingu”.
Wszystkie te kierunki rozwoju – od nowych materiałów, przez zaawansowane procesy produkcyjne, po integrację z systemami automatyki budynkowej – sprawiają, że okna i drzwi stają się jednym z najbardziej zaawansowanych technologicznie elementów współczesnego budownictwa. Przemysł stolarki otworowej z producenta prostych wyrobów konstrukcyjnych przekształca się w sektor wysokich technologii, w którym kluczową rolę odgrywa inżynieria materiałowa, cyfrowa automatyzacja, analiza danych i projektowanie zorientowane na cykl życia produktu.
Dalsze zaostrzanie wymagań dotyczących efektywności energetycznej będzie w naturalny sposób przyspieszać te procesy. Można oczekiwać, że energooszczędne okna i drzwi staną się nie tylko standardem w nowych inwestycjach, ale również fundamentem programów modernizacji istniejącego zasobu budowlanego. Z perspektywy całego sektora budowlanego oznacza to konieczność ścisłej współpracy między projektantami, producentami, firmami montażowymi i dostawcami systemów automatyki, tak aby potencjał zaawansowanych technologii produkcji stolarki był w pełni wykorzystany w praktyce eksploatacyjnej obiektów.
