Port Marsylia to jeden z najważniejszych węzłów transportowych basenu Morza Śródziemnego oraz kluczowe ogniwo wymiany handlowej między Europą, Afryką Północną a Bliskim Wschodem. Jego historia, skala działalności oraz zróżnicowanie funkcji sprawiają, że odgrywa on istotną rolę nie tylko w gospodarce Francji, ale i całej Unii Europejskiej. Położony na styku szlaków morskich i lądowych, łączy tradycję dawnego portu kolonialnego z nowoczesną infrastrukturą logistyczną i przemysłową.
Położenie geograficzne i struktura portu
Port Marsylia, znany formalnie jako Grand Port Maritime de Marseille (GPMM), znajduje się w południowej Francji, w regionie Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże, nad brzegiem Morza Śródziemnego. Miasto Marsylia leży na wybrzeżu tzw. Zatoki Lwiej, będącej częścią zachodniego Śródziemnomorza, co od wieków determinowało jego charakter jako bramy morskiej Francji na południe i wschód.
Administracyjnie i funkcjonalnie port rozciąga się na dużym obszarze wykraczającym poza ścisłe granice miejskie Marsylii. Jego infrastruktura skupia się głównie w dwóch dużych kompleksach:
- Baseny wschodnie – położone w bezpośredniej bliskości centrum Marsylii, obejmują tzw. Stary Port, terminale pasażerskie, część nabrzeży kontenerowych oraz strefy powiązane z miejską tkanką. To tutaj koncentruje się ruch promowy, wycieczkowce oraz znaczna część aktywności turystycznych.
- Baseny zachodnie – rozciągające się głównie w rejonie Fos-sur-Mer, około 50 km na zachód od Marsylii. To obszar zdominowany przez przemysł ciężki, terminale ropy naftowej, gazu, masowych ładunków suchych i kontenerów, a także rozległe składy, rafinerie oraz zakłady petrochemiczne.
Ta dwubiegunowa struktura pozwala na jednoczesne funkcjonowanie portu jako centrum miejskiego życia oraz wielkiego zaplecza przemysłowo-logistycznego. Stare baseny marsylskie są zintegrowane z aglomeracją, podczas gdy obszar Fos pełni rolę wielkoskalowego hubu przeładunkowego z dostępem do specjalistycznej infrastruktury przemysłowej.
Do portu prowadzi rozbudowana sieć połączeń lądowych. Z marsylskich nabrzeży odchodzą linie kolejowe w głąb Francji, łączące port z Lyonem, Paryżem i dalej z krajami Europy Środkowej. Autostrady A7 i A55 zapewniają szybkie połączenia drogowe, co ma kluczowe znaczenie dla transportu intermodalnego. Istotna jest także bliskość doliny Rodanu, która stanowi naturalny korytarz transportowy między Śródziemnomorzem a Europą Północną.
Znaczenie gospodarcze i rola w handlu międzynarodowym
Port Marsylia-Fos jest największym portem handlowym Francji pod względem wielkości przeładunków towarowych oraz jednym z najważniejszych portów Morza Śródziemnego. Jego znaczenie gospodarcze wynika zarówno z wolumenu obsługiwanych ładunków, jak i z roli integratora łańcuchów dostaw, centrum przeładunku surowców energetycznych i platformy rozwoju przemysłu.
Pod względem tonażu port regularnie obsługuje rocznie dziesiątki milionów ton ładunków, w tym wielkie ilości ropy naftowej, produktów ropopochodnych, gazu, rudy, węgla oraz ładunków masowych suchych. Znaczna część tych towarów jest przeznaczona dla francuskiego rynku wewnętrznego – w szczególności dla przemysłu rafineryjnego i energetycznego zlokalizowanego w rejonie Fos-sur-Mer i dalej na północ wzdłuż Rodanu – ale również trafia do sąsiednich krajów, takich jak Szwajcaria, Niemcy czy Włochy.
Port odgrywa kluczową rolę w zaopatrzeniu Francji w surowce energetyczne. Znajdujące się tutaj terminale naftowe i gazowe umożliwiają import ropy i gazu z krajów Afryki Północnej, Bliskiego Wschodu, a także z innych regionów świata. Z kolei rozbudowana infrastruktura rurociągowa pozwala na sprawny transfer surowców w głąb kontynentu. Dzięki temu Marsylia jest strategicznym ogniwem bezpieczeństwa energetycznego kraju.
Wymiar gospodarczy portu nie ogranicza się do funkcji tranzytowej. Wokół nabrzeży wykształciła się rozległa strefa przemysłowo-logistyczna, w której działają rafinerie, zakłady petrochemiczne, magazyny logistyczne, terminale kontenerowe, centra dystrybucyjne oraz liczne przedsiębiorstwa usługowe specjalizujące się w obsłudze łańcuchów dostaw. Port jest źródłem tysięcy miejsc pracy bezpośrednich oraz jeszcze większej liczby zatrudnionych pośrednio w firmach współpracujących.
Marsylia, jako miasto portowe, od wieków rozwijała się w ścisłym związku z handlem zamorskim. Dawniej pełniła funkcję głównego portu kolonialnego Francji skierowanego w stronę Afryki Północnej oraz Lewantu. Pozostałości tej roli są widoczne w obecnych kierunkach handlowych – port utrzymuje intensywne relacje z Algierią, Tunezją, Marokiem, Egiptem oraz krajami wschodniej części Morza Śródziemnego. Stanowi to ważny element polityki gospodarczej i dyplomatycznej Francji w regionie śródziemnomorskim.
Znaczna część produktów importowanych przez port kierowana jest do sektora przemysłowego Francji. Surowce trafiają do hut, elektrowni, zakładów chemicznych czy przemysłu samochodowego. Z kolei eksport obejmuje m.in. produkty chemiczne, wyroby przemysłowe, maszyny, artykuły rolno-spożywcze oraz kontenery z różnego rodzaju towarami przetworzonymi. Port jest więc istotnym elementem międzynarodowej konkurencyjności francuskiego przemysłu.
Oprócz funkcji handlowych i przemysłowych, port Marsylia ma także ogromne znaczenie dla sektora turystycznego. Terminale promowe i wycieczkowe przyjmują rocznie miliony pasażerów podróżujących między Francją a Korsyką, Sardynią, Algierią, Tunezją, a także pasażerów wielkich statków wycieczkowych, które wybierają Marsylię jako punkt startowy lub przystanek na trasach po Morzu Śródziemnym. To z kolei przekłada się na rozwój infrastruktury hotelarskiej, gastronomicznej i kulturalnej w mieście.
Rodzaje ładunków, przepustowość i infrastruktura przeładunkowa
Struktura ładunków obsługiwanych przez port Marsylia-Fos jest bardzo zróżnicowana, co pozwala mu zachować stabilność ekonomiczną nawet w okresach wahań na poszczególnych rynkach. Wśród głównych kategorii ładunków można wyróżnić:
- Ropa naftowa i produkty ropopochodne – tradycyjnie najważniejszy segment działalności portu. Terminale naftowe w Fos-sur-Mer obsługują wielkie tankowce, a rurociągi łączą port z rafineriami w głębi kraju oraz w państwach sąsiednich.
- Gaz skroplony (LNG) i LPG – terminale gazowe umożliwiają import energii w formie ciekłej, co ma coraz większe znaczenie w kontekście dywersyfikacji źródeł energii.
- Ładunki masowe suche – węgiel, rudy metali, zboża, nawozy oraz inne surowce przemysłowe i rolne, przeładowywane za pomocą specjalistycznych urządzeń, takich jak suwnice bramowe i przenośniki taśmowe.
- Kontenery – obsługiwane na wyspecjalizowanych terminalach kontenerowych w rejonie Fos, z dostępem do kolei, dróg oraz terminali śródlądowych, co umożliwia sprawny transport multimodalny.
- Ładunki ro-ro (roll-on/roll-off) – pojazdy, naczepy i inne jednostki toczne przewożone głównie promami i statkami ro-ro, stanowiące ważny element wymiany towarowej z krajami śródziemnomorskimi.
- Ładunki projektowe i ponadgabarytowe – elementy infrastruktury energetycznej, maszyny, konstrukcje stalowe, które wymagają indywidualnej obsługi i specjalistycznego sprzętu.
Przepustowość portu mierzona jest zarówno w milionach ton rocznie, jak i w jednostkach TEU (dla kontenerów) oraz liczbie obsłużonych pasażerów. Port dysponuje rozległą siecią nabrzeży o dużej głębokości technicznej, umożliwiającej zawijanie statków o bardzo dużym zanurzeniu, w tym największych jednostek tankowców i kontenerowców, które mogą wejść do basenu Morza Śródziemnego przez cieśninę Gibraltarską.
W ostatnich dekadach władze portu prowadzą intensywne inwestycje modernizacyjne, mające na celu zwiększenie efektywności przeładunków oraz dostosowanie infrastruktury do wymogów współczesnej logistyki. Modernizowane są nabrzeża, instalowane nowe suwnice kontenerowe typu post-panamax, rozbudowywane są place składowe i magazyny. Duży nacisk kładzie się na rozwój terminali intermodalnych, które umożliwiają bezpośrednie przeładunki z kontenerów na wagony kolejowe lub naczepy samochodowe.
Port Marsylia-Fos stawia również na cyfryzację procesów logistycznych. Wdrażane są systemy zarządzania ruchem statków, platformy elektronicznej wymiany danych między armatorami, operatorami terminali, służbami celnymi i firmami spedycyjnymi. Usprawnia to odprawę dokumentów, skraca czas pobytu statków w porcie oraz zmniejsza ryzyko błędów administracyjnych.
Ważnym elementem infrastruktury są rozbudowane magazyny i składy, zarówno dla ładunków suchych, jak i płynnych. Cysterny i zbiorniki magazynowe pozwalają na regulowanie podaży ropy czy produktów chemicznych w zależności od potrzeb rynku. Dzięki temu port nie jest jedynie punktem tranzytowym, ale pełni także funkcję bufora i centrum dystrybucyjnego.
Powiązania transportowe i funkcja logistycznego hubu
Rozwój portu Marsylia-Fos jest ściśle związany z jego rolą jako logistycznego węzła łączącego transport morski z kolejowym, drogowym i rzecznym. Kluczowe znaczenie ma tutaj dostęp do dorzecza Rodanu i Saony, które otwiera szlak w głąb Europy aż po regiony położone w pobliżu Renu.
System transportu kombinowanego opiera się na kilku filarach. Po pierwsze, liczne terminale kolejowe umożliwiają przeładunki kontenerów i ładunków masowych bezpośrednio na pociągi kierowane do dużych centrów przemysłowych we Francji i za granicą. Po drugie, sieć autostrad łączy port z krajową i międzynarodową infrastrukturą drogową, co sprzyja elastycznym przewozom ciężarowym na krótsze i średnie odległości. Po trzecie, możliwość wykorzystania dróg wodnych śródlądowych pozwala na bardziej zrównoważony i ekologiczny transport masowych ładunków na dłuższe dystanse.
Dzięki tym powiązaniom port pełni rolę bramy dla towarów z Azji, Afryki i Bliskiego Wschodu, które dalej kierowane są do krajów Europy Środkowej i Północnej. Jest to szczególnie istotne w kontekście rosnącej konkurencji między korytarzami transportowymi prowadzącymi przez porty północnoeuropejskie a śródziemnomorskimi. Marsylia, korzystając ze swojego położenia bliżej Kanału Sueskiego, stara się przyciągać ładunki, które wcześniej trafiały głównie do portów Morza Północnego.
W ramach europejskich korytarzy transportowych port Marsylia wpisuje się w sieć TEN-T, co umożliwia korzystanie z funduszy unijnych na rozbudowę infrastruktury. Projekty obejmują modernizację połączeń kolejowych dużych prędkości dla towarów, rozwój suchych portów śródlądowych i centrów logistycznych w głębi kontynentu, a także działania mające na celu zintegrowanie cyfrowe łańcuchów dostaw na poziomie ponadnarodowym.
Rola portu jako logistycznego hubu jest widoczna także w rosnącej liczbie centrów dystrybucyjnych globalnych firm, które decydują się na ulokowanie swoich magazynów w pobliżu Marsylii lub Fos-sur-Mer. Dzięki temu towary z Azji, Afryki czy Ameryki mogą być rozdzielane na mniejsze partie i kierowane z południa Francji do różnych regionów Europy, co skraca czas dostaw i zwiększa elastyczność zarządzania zapasami.
Znaczenie historyczne i rozwój miasta portowego
Marsylia jest jednym z najstarszych miast we Francji, a jej historia jako ośrodka portowego sięga czasów starożytnych, kiedy greccy koloniści założyli tu Massalię. Położenie nad morzem, w naturalnej zatoce osłoniętej przez wybrzeże i okoliczne wzgórza, sprzyjało rozwojowi handlu, rybołówstwa i kontaktów z innymi cywilizacjami basenu Morza Śródziemnego.
W epoce nowożytnej port stał się główną bramą morską Francji na Morze Śródziemne i dalej na Bliski Wschód. W XIX i na początku XX wieku Marsylia rozwijała się jako centrum obsługujące szlaki kolonialne prowadzące do Afryki Północnej, Syrii, Libanu czy Indochin. Do portu napływały surowce i produkty tropikalne, a z Francji wysyłano towary przemysłowe i ludność osadniczą. Ten kolonialny etap pozostawił trwały ślad w strukturze społecznej i kulturowej miasta, a także w jego zabudowie i gospodarce.
Po dekolonizacji port musiał dostosować się do nowej rzeczywistości politycznej i gospodarczej. Stracił część tradycyjnych rynków zbytu, ale jednocześnie zyskał możliwość dywersyfikacji funkcji i otwarcia na nowe regiony świata. W drugiej połowie XX wieku rozpoczęła się rozbudowa obszarów portowych w kierunku zachodnim, w rejonie Fos-sur-Mer, gdzie powstały głębokowodne terminale naftowe, masowe i kontenerowe.
Transformacja ta wiązała się z wielkimi zmianami społecznymi. Rozwój przemysłu ciężkiego przyciągał robotników z różnych regionów Francji i spoza jej granic, co zwiększało różnorodność etniczną i kulturową Marsylii. Jednocześnie miasto zmagało się z wyzwaniami typowymi dla dużych portów przemysłowych: okresami bezrobocia, przekształceniami rynku pracy, potrzebą rewitalizacji starych dzielnic portowych.
W ostatnich dekadach władze lokalne i państwowe prowadzą liczne programy mające na celu odnowę nabrzeży położonych w centrum miasta. Dawne magazyny, doki i tereny przemysłowe przekształcane są w przestrzenie biurowe, kulturalne, mieszkalne i rekreacyjne. Przykładem może być przebudowa rejonu Starego Portu, który łączy funkcje turystyczne, gastronomiczne i niewielką skalę działalności morskiej.
Historia portu wpływa również na tożsamość Marsylii jako miasta wielokulturowego i otwartego. Przez wieki napływali tu kupcy, marynarze, robotnicy i uchodźcy z całego basenu Morza Śródziemnego, co ukształtowało specyficzny charakter społeczny i kulturowy, odmienny od innych wielkich miast Francji. Port stał się symbolem kontaktu z innymi kulturami, ale także miejscem, w którym ujawniają się napięcia i wyzwania związane z migracją i globalizacją.
Aspekty środowiskowe i zrównoważony rozwój
Funkcjonowanie wielkiego portu przemysłowego niesie ze sobą istotne wyzwania środowiskowe. Emisja spalin z jednostek pływających, przeładunek substancji ropopochodnych, działalność rafinerii, hałas oraz zajmowanie dużych obszarów przybrzeżnych wpływają na ekosystem morski i jakość życia mieszkańców. Port Marsylia-Fos, podobnie jak inne europejskie porty, stoi przed zadaniem ograniczania negatywnego wpływu na środowisko przy zachowaniu konkurencyjności gospodarczej.
Jednym z kluczowych kierunków działań jest redukcja emisji gazów cieplarnianych i zanieczyszczeń powietrza. Port rozwija infrastrukturę umożliwiającą statkom korzystanie z zasilania z lądu podczas postoju przy nabrzeżu, co pozwala wyłączać silniki pomocnicze i znacznie ograniczać emisję spalin. Dotyczy to szczególnie terminali promowych i wycieczkowych, gdzie ruch pasażerski jest intensywny, a jednostki często stoją w porcie przez wiele godzin.
Inną ważną inicjatywą jest promowanie przejścia na bardziej ekologiczne paliwa, w tym na LNG jako paliwo dla statków. Port oferuje infrastrukturę do bunkrowania gazu skroplonego, zachęcając armatorów do modernizacji floty. Jednocześnie wspiera się rozwiązania związane z efektywnością energetyczną i optymalizacją procesów logistycznych, tak aby skracać czas postoju jednostek i zmniejszać zużycie energii.
Istotnym obszarem jest także ochrona wód morskich przed zanieczyszczeniem. Ścisłe procedury dotyczące przeładunku ropy i produktów chemicznych, systemy monitoringu i reagowania na wycieki oraz wyposażenie w sprzęt przeciwrozlewowy mają ograniczać ryzyko katastrof ekologicznych. Ponadto prowadzone są programy badawcze i monitoring środowiskowy, których celem jest ocena stanu ekosystemu morskiego wokół portu i identyfikacja obszarów wymagających działań naprawczych.
Wzmocnienie zrównoważonego rozwoju oznacza również dążenie do lepszej integracji portu z otaczającą go przestrzenią miejską i naturalną. Władze dążą do ograniczania hałasu i uciążliwości dla mieszkańców poprzez odpowiednie planowanie stref przemysłowych, ekranowanie akustyczne i kontrolę ruchu ciężarowego. Równolegle tworzy się tereny zielone i obszary rekreacyjne w pobliżu nabrzeży, co sprzyja poprawie jakości życia w mieście portowym.
Port Marsylia-Fos uczestniczy w europejskich i międzynarodowych programach współpracy na rzecz ekologizacji żeglugi i portów. Wymiana doświadczeń z innymi ośrodkami portowymi pozwala wdrażać dobre praktyki, takie jak systemy zarządzania środowiskowego, certyfikacja ekologiczna, projekty poprawy bioróżnorodności na terenach portowych oraz inicjatywy edukacyjne skierowane do społeczności lokalnej.
Turystyka morska i funkcje pasażerskie
Obok działalności stricte towarowej, port Marsylia odgrywa ważną rolę jako centrum ruchu pasażerskiego. Funkcjonują tu liczne połączenia promowe łączące Francję z wyspami Morza Śródziemnego oraz wybrzeżami Afryki Północnej. Statki zabierają zarówno pasażerów, jak i pojazdy, co ma znaczenie dla podróży rodzinnych, turystycznych, a także dla wymiany gospodarczej w formacie ro-ro.
Marsylia jest również jednym z kluczowych portów wycieczkowych regionu. Liczne armatorzy wybierają ją jako port początkowy rejsów po zachodnim i centralnym Morzu Śródziemnym, obejmujących takie destynacje jak Barcelona, Genua, Neapol, Palma de Mallorca czy wyspy greckie. Inne rejsy traktują Marsylię jako przystanek pośredni, co umożliwia pasażerom zwiedzanie miasta i okolic w ramach wycieczek fakultatywnych.
Rozwój turystyki morskiej przyczynił się do rozbudowy infrastruktury pasażerskiej, w tym nowoczesnych terminali wycieczkowych z zapleczem do odprawy dużej liczby osób, parkingami, transportem miejskim oraz usługami towarzyszącymi. Władze miasta i portu starają się tak organizować ruch, aby korzyści ekonomiczne dla lokalnej gospodarki – restauracji, sklepów, muzeów czy operatorów turystycznych – były jak największe, przy jednoczesnym minimalizowaniu uciążliwości dla mieszkańców i zabytkowej tkanki miejskiej.
Stary Port, choć dziś pełni głównie funkcje turystyczno-rekreacyjne oraz jest przystanią dla jachtów i łodzi, pozostaje symbolem morskiej tożsamości Marsylii. Spacerując wokół tej historycznej zatoki, można obserwować nie tylko ruch jednostek rekreacyjnych, ale też codzienne życie miasta zdominowane przez obecność morza i ludzi związanych z gospodarką morską.
Znaczenie społeczne i kulturowe portu
Port Marsylia nie jest jedynie infrastrukturą techniczną, ale integralną częścią tkanki społecznej i kulturowej miasta. Wpływa na strukturę zatrudnienia, skład etniczny ludności, formy życia codziennego oraz obraz miasta obecny w literaturze, filmie i sztuce. Wielu mieszkańców Marsylii wiąże swoją tożsamość rodzinną z portem – poprzez pokolenia marynarzy, stoczniowców, dokerów, rybaków czy pracowników przemysłowych.
Marsylia słynie z wielokulturowości, a port był i pozostaje główną bramą napływu ludności z różnych stron świata. Migracje z Afryki Północnej, Włoch, Hiszpanii, Bliskiego Wschodu czy Komorów sprawiły, że miasto stało się mozaiką języków, tradycji i kuchni. To zróżnicowanie, choć wiąże się z licznymi wyzwaniami społecznymi, jest także źródłem dynamizmu i kreatywności, widocznych w życiu kulturalnym i gospodarczym.
Port jest tematem wielu dzieł literackich i filmowych, które przedstawiają go jako tło dla historii o pracy, migracji, przemycie, ale także o solidarności i codziennym zmaganiu się z trudami życia. Zarazem nabrzeża, dźwigi i statki tworzą charakterystyczną panoramę miasta, kojarzoną natychmiast z Marsylią i jej morskim dziedzictwem.
Dla mieszkańców ważna jest też obecność drobnej, tradycyjnej aktywności portowej, takiej jak rybołówstwo. Choć wielkoskalowe przeładunki przeniosły się do Fos-sur-Mer, w rejonie Starego Portu nadal cumują łodzie rybackie, a poranne targi rybne przypominają o dawnym, bardziej lokalnym wymiarze gospodarki morskiej. Ta mieszanka wielkiego przemysłu i małej skali działalności rybackiej i rekreacyjnej nadaje Marsylii specyficzny charakter.
Wyzwania i perspektywy rozwoju portu
Przyszłość portu Marsylia-Fos zależy od umiejętności odpowiedzi na szereg wyzwań gospodarczych, technologicznych, środowiskowych i społecznych. Na poziomie ekonomicznym port konkuruje z innymi dużymi ośrodkami śródziemnomorskimi, takimi jak Barcelona, Walencja, Genua czy Pireus, a także z portami północnej Europy, które od dawna dominują w obsłudze handlu między Europą a resztą świata.
Kluczowe staną się dalsze inwestycje w infrastrukturę umożliwiającą przyjmowanie największych statków, automatyzację terminali, rozwój usług wartości dodanej w logistyce oraz integrację cyfrową z partnerami na całym świecie. Port musi również reagować na zmiany w globalnych łańcuchach dostaw, takie jak relokacja produkcji, rozwój e-handlu, zmiany w strukturze konsumpcji czy rosnące znaczenie bezpieczeństwa dostaw.
Znaczącym wyzwaniem będzie transformacja energetyczna. Przejście od gospodarki opartej na ropie i węglu do systemów bardziej zrównoważonych oznacza konieczność dostosowania infrastruktury portowej do nowych strumieni towarowych – np. komponentów dla odnawialnych źródeł energii, wodoru, biopaliw czy materiałów recyklingowych. Jednocześnie port, jako duży podmiot gospodarczy, sam musi redukować własny ślad węglowy i działać zgodnie z celami klimatycznymi Francji i Unii Europejskiej.
Na poziomie społecznym ważne będzie utrzymanie akceptacji społecznej dla działalności portu. Oznacza to prowadzenie dialogu z mieszkańcami, samorządami i organizacjami społecznymi, uwzględnianie potrzeb lokalnej społeczności przy planowaniu nowych inwestycji, a także tworzenie miejsc pracy o dobrej jakości i wspieranie rozwoju kompetencji zawodowych związanych z nowoczesną logistyką, przemysłem i usługami portowymi.
W sferze kulturowej port będzie nadal kształtować tożsamość Marsylii jako miasta kosmopolitycznego, otwartego na świat i żyjącego w rytmie morza. Z jednej strony rozwój turystyki wycieczkowej i rekreacyjnej będzie wzmacniał wizerunek miasta jako atrakcyjnego celu podróży, z drugiej – władze i mieszkańcy będą musieli dbać o zachowanie autentycznego charakteru przestrzeni portowej i unikanie jej nadmiernej komercjalizacji.
Marsylia, łącząc funkcje wielkiego portu towarowego, centrum przemysłowego, węzła transportowego oraz miasta kultury i turystyki, pozostaje jednym z najciekawszych przykładów współczesnego miasta portowego. Jej port – z rozległymi basenami w Fos-sur-Mer i historycznym Starym Portem – jest miejscem, w którym spotykają się interesy globalnej gospodarki, potrzeby lokalnej społeczności, wyzwania środowiskowe i bogata tradycja śródziemnomorska. W tym złożonym układzie tkwi zarówno źródło potencjału rozwojowego, jak i konieczność ciągłego poszukiwania równowagi między ekonomią, ekologią i życiem społecznym.
