Energetyka wodna od ponad stulecia pozostaje jednym z filarów przemysłu energetycznego, łącząc w sobie wysoką efektywność wytwarzania energii z wizerunkiem technologii niskoemisyjnej. Rozwój tego sektora, obejmujący zarówno monumentalne zapory, jak i mniejsze elektrownie przepływowe, w sposób nieunikniony kształtuje funkcjonowanie rzek oraz organizmów, które są z nimi związane. Zrozumienie wpływu hydroenergetyki na ekosystemy rzeczne wymaga spojrzenia nie tylko na bilans emisji i bezpieczeństwo dostaw energii, lecz także na hydrologię, geomorfologię koryta rzecznego, migracje ryb i stan różnorodności biologicznej. W kontekście rosnącego zapotrzebowania na energię oraz presji transformacji energetycznej coraz pilniejsze staje się pytanie, jak integrować rozwój energetyki wodnej z ochroną wód, aby minimalizować koszty środowiskowe przy równoczesnym wykorzystywaniu jej potencjału jako stabilnego, sterowalnego źródła energii odnawialnej.
Rola energetyki wodnej w systemie elektroenergetycznym
Energetyka wodna jest jedną z najstarszych form przemysłowego wykorzystania energii przyrody. Początkowo mechaniczna energia wody napędzała młyny i warsztaty rzemieślnicze, z czasem zaś została przekształcona w energię elektryczną, stając się kluczowym elementem nowoczesnych systemów energetycznych. Dla wielu państw elektrownie wodne stanowią istotny udział w miksie energetycznym, dostarczając dużych ilości energii przy stosunkowo niskich kosztach eksploatacyjnych. Co ważne, moc wytwórcza takich elektrowni może być regulowana w krótkim czasie, co czyni je cennym narzędziem stabilizowania sieci w warunkach zmienności produkcji z wiatru i słońca.
Podstawową zaletą technologii hydroenergetycznych jest wykorzystanie odnawialnego zasobu – energii potencjalnej i kinetycznej przepływającej wody. Elektrownie wodne mają bardzo niskie emisje gazów cieplarnianych w fazie eksploatacji, co mocno odróżnia je od elektrowni konwencjonalnych. Dla systemu elektroenergetycznego szczególnie cenne są duże zbiorniki retencyjne, które oprócz produkcji energii pełnią funkcję swoistego magazynu – nagromadzona w nich woda może zostać wykorzystana do produkcji w momentach największego zapotrzebowania. Dzięki temu hydroenergetyka przyczynia się do zwiększenia bezpieczeństwa energetycznego, ograniczając konieczność uruchamiania drogich i emisyjnych jednostek szczytowych.
Istnieje także specyficzny segment energetyki wodnej, jakim są elektrownie szczytowo-pompowe. Wykorzystują one nadwyżki energii elektrycznej w okresach niskiego zapotrzebowania do pompowania wody do wyżej położonego zbiornika. Następnie, w okresach szczytowego zapotrzebowania, woda jest spuszczana w dół przez turbiny, wytwarzając energię. Tego typu instalacje funkcjonują jako duże, sprawdzone magazyny energii, zwiększając elastyczność systemu i ułatwiając integrację niestabilnych źródeł odnawialnych. Z perspektywy krajowej gospodarki oznacza to możliwość lepszego wykorzystania infrastruktury przesyłowej i ograniczenie ryzyka przeciążeń sieci.
Należy jednak podkreślić, że wysoka wartość energetyczna i funkcjonalna elektrowni wodnych nie jest wolna od kosztów środowiskowych. Budowa zapór oraz przekształcanie rzek w kaskady zbiorników zmienia ich charakter z cieków płynących w systemy bardziej przypominające jeziora, co prowadzi do szeregu konsekwencji hydrologicznych, fizykochemicznych i biologicznych. Nawet niewielkie elektrownie przepływowe mogą zaburzać ciągłość ekologiczno-hydrologiczną cieku, jeśli nie zostaną właściwie zaprojektowane. Dla decydentów i inwestorów rośnie zatem znaczenie uwzględniania kosztów środowiskowych na równi z bilansem ekonomicznym przy planowaniu nowych przedsięwzięć hydroenergetycznych.
System elektroenergetyczny oparty na wysokim udziale odnawialnych źródeł wymaga elastycznych jednostek regulacyjnych. W tym kontekście elektrownie wodne są często przedstawiane jako technologia kluczowa dla utrzymania stabilności sieci, ale przy tej okazji rzadko wystarczająco szczegółowo omawia się ich wpływ na ekosystemy rzeczne. Tymczasem sposób pracy elektrowni – zwłaszcza w trybie szczytowym – może prowadzić do nagłych wahań przepływów, przyspieszonej erozji koryta i odsłaniania tarlisk lub stref bytowania organizmów bentosowych. Zrozumienie tych zjawisk jest konieczne, jeśli przyjmuje się, że rozwój sektora energii powinien następować w zgodzie z zasadami zrównoważonego rozwoju i zachowania dobrego stanu wód.
Kluczowe procesy ekologiczne w rzekach a przekształcenia hydrotechniczne
Rzeki są systemami o dynamicznej równowadze, w których przepływ wody, transport rumowiska, struktura koryta i funkcjonowanie biocenoz są ze sobą ściśle powiązane. W warunkach naturalnych dominują zróżnicowane siedliska – od nurtu głównego, przez przybrzeżne strefy odsypiskowe, po zatoki i starorzecza. Wahania przepływów sezonowych kształtują cykl życia wielu gatunków ryb, bezkręgowców i roślin wodnych. Okresy wezbrań sprzyjają rozlewaniu się wód na tereny zalewowe, zasilając je osadami i substancjami odżywczymi, podczas gdy niżówki ujawniają piaszczyste łachy oraz odsłaniają fragmenty koryta. Ta naturalna zmienność tworzy podstawę wysokiej bioróżnorodności ekosystemów rzecznych.
Wprowadzenie do systemu rzecznego dużej budowli hydrotechnicznej, jaką jest zapora elektrowni wodnej, powoduje gwałtowne zaburzenie opisanych wyżej procesów. Rzeka powyżej zapory zostaje przekształcona w zbiornik o charakterze bardziej stojącym, co znacząco zmienia warunki fizykochemiczne wody – w tym temperaturę, natlenienie i przezroczystość. Zmniejszeniu ulega prędkość przepływu, co sprzyja sedymentacji cząstek zawieszonych oraz powstawaniu warstw osadów dennych. Poniżej zapory przepływy stają się silnie kontrolowane przez reżim pracy elektrowni, co może przybierać formę nieregularnych, skokowych zmian natężenia przepływu z dnia na dzień, a nawet z godziny na godzinę.
Jednym z najbardziej widocznych skutków budowy zbiorników zaporowych jest przerwanie ciągłości wzdłużnej rzeki. Dla wielu gatunków ryb, zwłaszcza dwuśrodowiskowych, które migrują pomiędzy morzem a wodami słodkimi, bariera w postaci zapory staje się przeszkodą praktycznie nie do pokonania. Dotyczy to m.in. łososia atlantyckiego, troci wędrownej czy węgorza europejskiego. Utrudniona lub całkowicie zablokowana migracja prowadzi do spadku liczebności populacji, ograniczenia wymiany genetycznej oraz lokalnego wyginięcia gatunków w górnych odcinkach cieku. Nawet w przypadku ryb potokowych, które przemieszczają się na krótsze dystanse, obecność stopni wodnych i jazów może ograniczać dostęp do tarlisk, kluczowych dla utrzymania populacji.
Przekształcenia hydrotechniczne wpływają także na transport rumowiska, czyli materiału skalnego i mineralnego przenoszonego przez rzekę. Zbiorniki retencyjne przechwytują znaczny procent rumowiska dopływającego od strony górnej zlewni. Prowadzi to do postępującego zamulania zbiornika, skracając jego pojemność oraz żywotność użytkową. Z drugiej strony, odcinek rzeki poniżej zapory, pozbawiony dopływu osadów, zaczyna intensywniej erodować dno i brzegi. Taka erozja w dół koryta może prowadzić do obniżenia poziomu zwierciadła wody gruntowej w dolinie rzecznej, co z kolei ma konsekwencje dla roślinności nadbrzeżnej i rolnictwa. Zmienia się także struktura siedlisk dennych, od których zależy bogactwo gatunkowe bentosu i młodocianych stadiów ryb.
Zmiana reżimu przepływów ma szczególne znaczenie w kontekście cyklu życiowego organizmów wodnych. Sztuczne wyrównywanie przepływów może osłabiać sygnały hydrologiczne, które w warunkach naturalnych informują ryby o początku okresu tarła lub migracji. Z kolei praca elektrowni w trybie szczytowym, powodująca gwałtowne wzrosty i spadki przepływu, może prowadzić do tzw. efektu falowania hydropeakingowego. W efekcie fragmenty koryta zalewane są na krótki czas, a następnie odsłaniane, co grozi wysychaniem ikry złożonej w przybrzeżnych partiach dna lub śmiercią organizmów przydennych. Zjawisko to dotyczy zarówno dużych rzek, jak i mniejszych cieków wykorzystywanych przez małe elektrownie wodne.
Ważnym aspektem jest również wpływ zapór na jakość wody. W warunkach ograniczonej cyrkulacji i silnej stratygrafii termicznej w głębokich zbiornikach może dochodzić do deficytów tlenowych w przydennych warstwach wody. Nagromadzone w osadach substancje biogenne oraz zanieczyszczenia mogą ulegać uruchomieniu, zmieniając skład chemiczny wody zasilającej niżej położone odcinki rzeki. W skrajnych przypadkach dochodzi do zakwitów sinic, spadku przejrzystości wody oraz pogorszenia warunków bytowania ryb i bezkręgowców. Wpływa to nie tylko na stan ekosystemu, ale także na możliwości wykorzystania rzeki do poboru wody pitnej czy rekreacji.
Nie można pominąć roli stref przybrzeżnych, tzw. ekotonów, które łączą środowisko wodne z lądowym. W naturalnych warunkach są to pasy zarośli, lasów łęgowych i łąk zalewowych, pełniące funkcję filtra dla zanieczyszczeń spływających z pól i terenów zurbanizowanych. Budowa zbiorników często wiąże się z trwałym zalaniem tych obszarów i utratą cennych siedlisk. Jednocześnie nowe linie brzegowe, o sztucznie ukształtowanym profilu, bywają poddawane intensywnej antropopresji rekreacyjnej, co dodatkowo nasila presję na florę i faunę. Zmienia się również mikroklimat doliny rzecznej, a procesy sukcesji roślinnej w strefie oddziaływania zbiornika przebiegają odmiennie niż w dolinie swobodnie płynącej rzeki.
Oddziaływanie elektrowni wodnych na ichtiofaunę i inne elementy biocenozy
Ryby są jedną z najbardziej wrażliwych grup organizmów na przekształcenia rzek związane z energetyką wodną. Zarówno bariera migracyjna w postaci zapory, jak i zmiany hydromorfologiczne koryta oraz parametrów fizykochemicznych wody wpływają na strukturę zespołów ichtiofauny. Szczególnie dotkliwe są skutki dla gatunków wędrownych, które tradycyjnie przemierzały setki kilometrów w górę rzek, by dotrzeć do tarlisk. Uniemożliwienie lub ograniczenie takich migracji przekłada się na spadek sukcesu rozrodczego, a w konsekwencji na długoterminowy zanik populacji w określonych zlewniach. W wielu krajach konieczne stało się tworzenie programów restytucyjnych, obejmujących zarybienia, budowę przepławek oraz czynne działania na rzecz renaturyzacji koryt rzecznych.
Samo funkcjonowanie elektrowni wodnej może stanowić dodatkowe zagrożenie dla ryb, zwłaszcza w obrębie wlotów do turbin oraz budowli upustowych. Podczas migracji w dół rzeki część osobników może zostać wciągnięta w strumień wody kierującej się na wirniki, gdzie narażona jest na urazy mechaniczne i gwałtowne zmiany ciśnienia. Zjawisko to dotyczy przede wszystkim młodocianych stadiów ryb, które są słabsze i trudniej im uniknąć porwania przez prąd. Aby ograniczać te straty, stosuje się różnego rodzaju kraty, kierownice prądów i systemy obejść, jednak ich skuteczność nie zawsze jest wystarczająca, zwłaszcza w starszych obiektach, projektowanych bez uwzględnienia współczesnej wiedzy ekologicznej.
Zaburzenia ciągłości koryta rzecznego wpływają także na rozmieszczenie siedlisk tarliskowych i żerowiskowych. W zbiorniku powyżej zapory dominują warunki sprzyjające gatunkom typowym dla wód stojących lub wolno płynących, takim jak leszcz, płoć czy sandacz, natomiast gatunki wymagające dobrze natlenionej, chłodnej wody o szybkim nurcie, w tym wiele ryb łososiowatych i litofilnych, tracą znaczną część swoich dotychczasowych siedlisk. Poniżej zapory często dochodzi do uproszczenia struktury koryta – ograniczenia liczby głębokich rynien, plos i bystrzy – co redukuje liczbę dostępnych mikrohabitatów. Uboższa mozaika siedlisk przekłada się na spadek różnorodności gatunkowej, nawet jeśli ogólna biomasa ryb pozostaje względnie wysoka.
Istotnym czynnikiem jest także wpływ hydropeakingu na warunki bytowania ichtiofauny. Nagłe wahania poziomu wody potrafią odsłonić płytsze strefy przybrzeżne, w których przebywają narybek i młodociane stadia ryb, prowadząc do ich uwięzienia w odcinanych od głównego koryta kałużach. Wysychające mikrosiedliska stają się pułapką, w której młode ryby giną w wyniku niedoboru tlenu i przegrzania. Z kolei szybkie przyrosty przepływu mogą wymuszać nadmierne wydatki energetyczne na utrzymanie pozycji w nurcie, co szczególnie dotkliwie odbija się na gatunkach reofilnych i stadiach młodocianych. Długookresowo takie zaburzenia reżimu przepływu przyczyniają się do ograniczenia rekrutacji nowych roczników, osłabiając stabilność populacji.
Energetyka wodna wpływa również na inne elementy biocenozy rzecznej. Zmiany temperatury i przejrzystości wody, a także zawartości tlenu rozpuszczonego, odciskają swoje piętno na zespołach bezkręgowców bentosowych, które są kluczowym ogniwem łańcuchów pokarmowych. W zbiornikach powyżej zapór dochodzi często do dominacji gatunków tolerancyjnych na niższe natlenienie i zmienną jakość wody, przy równoczesnym spadku udziału gatunków wymagających i wrażliwych na zanieczyszczenia. Poniżej zapór modyfikacji ulega struktura substratu dennego – dominują frakcje drobniejsze, związane z erozją i redepozycją materiału, co sprzyja pewnym grupom organizmów, a inne eliminuje. Skutkiem jest zmiana dostępności pokarmu dla ryb oraz modyfikacja całych sieci troficznych.
Znaczące są również oddziaływania na roślinność wodną i przybrzeżną. W wyniku stabilizacji poziomu wody w zbiornikach dochodzi często do ekspansji roślinności wynurzonej i zanurzonej w strefie przybrzeżnej, co może ograniczać powierzchnię otwartej wody oraz zmieniać warunki świetlne w toni. Z kolei na odcinkach poniżej zapór gwałtowne wahania poziomu wody utrudniają rozwój stabilnych zespołów roślinnych, prowadząc do erozji brzegów i zaniku roślin zakorzenionych. Roślinność przybrzeżna pełni przy tym istotną funkcję w stabilizacji brzegów, tworzeniu schronienia dla ryb oraz filtracji biogenów dopływających z lądu. Jej ograniczenie w strefach intensywnie przekształconych hydrotechnicznie osłabia naturalną zdolność rzek do samooczyszczania.
Warto również zwrócić uwagę na wpływ zapór i zbiorników na awifaunę wodno-błotną oraz ssaki związane z ekosystemami rzecznymi. Powstawanie rozległych akwenów może z jednej strony tworzyć nowe siedliska dla ptaków wodnych, takich jak perkozy czy kaczki nurkujące, lecz z drugiej prowadzić do zaniku siedlisk kluczowych dla gatunków preferujących płynące wody i mozaikę starorzeczy. Wahania poziomu wody w zbiornikach, zwłaszcza w trakcie lęgów, mogą niszczyć gniazda zakładane na przybrzeżnych wyspach lub w zatokach. Dla ssaków takich jak bóbr czy wydra kluczowe jest zachowanie dostępu do korytarzy migracyjnych i wystarczającej ilości naturalnych brzegów, które zapewniają miejsca schronienia i żerowania. Intensywna zabudowa brzegów infrastrukturą energetyczną i rekreacyjną zawęża przestrzeń życiową tych gatunków.
Podsumowując zależności między energetyką wodną a ekosystemami rzecznymi w wymiarze biologicznym, należy podkreślić, że przekształcenia hydrotechniczne oddziałują równocześnie na liczne poziomy organizacji życia – od mikroorganizmów, przez bezkręgowce i ryby, aż po ptaki i ssaki. Ograniczenie negatywnych skutków wymaga stosowania zintegrowanych działań, obejmujących zarówno modernizację istniejących obiektów, jak i bardzo ostrożną lokalizację nowych inwestycji w miejscach o możliwie najmniejszej wrażliwości ekologicznej.
Strategie minimalizacji oddziaływań i kierunki rozwoju zrównoważonej hydroenergetyki
Rosnąca świadomość ekologiczna społeczeństw oraz zobowiązania wynikające z polityk wodnych i klimatycznych wymuszają poszukiwanie takich modeli rozwoju energetyki wodnej, które w możliwie największym stopniu godzą cele produkcji energii z ochroną ekosystemów rzecznych. Jednym z podstawowych narzędzi jest planowanie przestrzenne w skali całych zlewni, obejmujące identyfikację obszarów szczególnie wrażliwych przyrodniczo, takich jak tarliska ryb wędrownych, fragmenty rzek o wyjątkowo wysokiej różnorodności gatunkowej czy odcinki istotne dla zachowania ciągłości korytarzy ekologicznych. W takich miejscach budowa nowych obiektów hydrotechnicznych powinna być z zasady wykluczona lub obwarowana szczególnie rygorystycznymi wymaganiami środowiskowymi.
Kluczowe znaczenie ma odpowiednie projektowanie i modernizacja istniejących elektrowni. Jednym z najważniejszych rozwiązań są skuteczne przepławki i inne urządzenia umożliwiające migrację ryb w obu kierunkach. Nowoczesne przepławki oparte na systemach bystrzowo-komorowych, rampach kamiennych czy korytach obejściowych mogą zapewniać wysoką drożność dla szerokiego spektrum gatunków i stadiów rozwojowych. Coraz większą uwagę poświęca się także systemom bezpiecznego spływu ryb w dół rzeki, z pominięciem turbin, poprzez specjalne kanały obejściowe, wloty z kratami o gęstym prześwicie oraz mechanizmy kierujące ryby w stronę bystrzy obejściowych. Skuteczność tych rozwiązań wymaga jednak długoterminowego monitoringu ichtiofauny i gotowości do modyfikowania infrastruktury w odpowiedzi na wyniki badań.
Innym istotnym kierunkiem działań jest modyfikacja reżimu pracy elektrowni w sposób ograniczający skrajne wahania przepływów. W praktyce oznacza to wprowadzenie tzw. przepływów nienaruszalnych, gwarantujących minimalny poziom wody w korycie poniżej zapory, niezależnie od zapotrzebowania energetycznego. W niektórych przypadkach możliwe jest także wygładzenie dobowych wahań przepływu poprzez zastosowanie zbiorników kompensacyjnych, położonych poniżej głównego obiektu, lub przez odpowiednie programowanie pracy kilku elektrowni kaskadowo zlokalizowanych na jednym ciek. Zastosowanie metod modelowania hydrodynamicznego umożliwia prognozowanie skutków zmian reżimu przepływu dla siedlisk wodnych i dobór takich strategii eksploatacji, które minimalizują straty ekologiczne przy akceptowalnym spadku produkcji energii.
Coraz większą rolę odgrywają koncepcje renaturyzacji odcinków rzek przekształconych w związku z budową infrastruktury energetycznej. Działania te mogą obejmować odtwarzanie naturalnej struktury koryta poprzez tworzenie bystrzy, plos i łach, przywracanie meandrów oraz łączenie odciętych starorzeczy z głównym nurtem. Istotnym elementem jest również przywracanie naturalnej roślinności brzegowej, w tym lasów łęgowych, które stabilizują brzegi i poprawiają warunki siedliskowe dla licznych gatunków. W wielu przypadkach możliwe jest także częściowe przywrócenie łączności bocznej rzek z terenami zalewowymi poprzez regulację wysokości przepływów w określonych porach roku, zgodnie z rytmem hydrologicznym zbliżonym do naturalnego.
Rozwój energetyki wodnej w duchu zrównoważonego rozwoju wymaga także krytycznej analizy roli małych elektrowni wodnych. Choć często postrzegane są one jako inwestycje o niewielkim wpływie na środowisko, w skali całej zlewni mogą przyczyniać się do znacznego pofragmentowania koryta rzecznego i kumulacji oddziaływań na organizmy wodne. Coraz częściej podkreśla się konieczność oceny efektywności energetycznej małych obiektów w relacji do ich wpływu na ekosystemy. W uzasadnionych przypadkach, zwłaszcza w rejonach cennych przyrodniczo, rozważane jest wyłączanie z eksploatacji najmniej opłacalnych i najbardziej szkodliwych obiektów oraz ich fizyczny demontaż. Uwolnione od barier odcinki rzek szybko odzyskują część swojej naturalnej dynamiki, co potwierdzają liczne przykłady z krajów, w których prowadzona jest aktywna polityka usuwania przestarzałych zapór.
Ważnym kierunkiem badań i praktyki jest rozwój technologii turbin o niskiej inwazyjności biologicznej. Projektuje się wirniki o kształtach i prędkościach obrotowych ograniczających ryzyko urazów dla ryb, a także systemy automatycznej detekcji stad ryb z wykorzystaniem sonarów i kamer, pozwalające na czasowe dostosowanie pracy elektrowni. W połączeniu z rozwiązaniami cyfrowymi, takimi jak systemy zarządzania przepływami w czasie rzeczywistym, tworzy to możliwości inteligentnego sterowania pracą obiektu z uwzględnieniem parametrów środowiskowych. Zastosowanie metod modelowania ekosystemowego oraz analiz wielokryterialnych umożliwia optymalizację produkcji energii w sposób uwzględniający zarówno wymogi rynku, jak i potrzeby utrzymania dobrego stanu wód.
Istotna jest również rola instrumentów ekonomicznych i prawnych, które mogą zachęcać inwestorów do wdrażania rozwiązań proekologicznych. Systemy wsparcia dla energetyki odnawialnej powinny różnicować poziom zachęt w zależności od stopnia zgodności inwestycji z celami środowiskowymi, premiując projekty o niskiej ingerencji w hydromorfologię cieku i wysokiej efektywności energetycznej. Z kolei mechanizmy opłat za korzystanie z wód i użytkowanie infrastruktury hydrotechnicznej mogą być kształtowane tak, aby uwzględniały koszty kompensacji przyrodniczej, renaturyzacji i monitoringu. Ważnym narzędziem staje się tu także udział społeczności lokalnych i organizacji pozarządowych w procesach konsultacyjnych, co zwiększa transparentność decyzji oraz sprzyja wypracowywaniu kompromisów akceptowalnych z punktu widzenia różnych grup interesariuszy.
W perspektywie długookresowej rozwój sektora energetycznego będzie w coraz większym stopniu opierał się na miksie różnych źródeł, w tym energetyki wiatrowej, słonecznej, magazynów energii i inteligentnych sieci. W takim systemie rola hydroenergetyki może ulegać przekształceniu – z dominującego źródła odnawialnej mocy na wyspecjalizowany segment zapewniający regulację i rezerwę mocy. Otwiera to przestrzeń do bardziej selektywnego podejścia do nowych inwestycji, w którym nie dąży się do maksymalnego wykorzystania każdego potencjalnego progu wysokości spadu, lecz koncentruje na tych lokalizacjach, gdzie możliwe jest pogodzenie interesów energetyki i ochrony przyrody. Zintegrowane planowanie zasobów wodnych i energetycznych ma szansę stać się jednym z kluczowych narzędzi zarządzania krajobrazem w erze transformacji klimatycznej.
Współczesna analiza wpływu energetyki wodnej na ekosystemy rzeczne wskazuje, że nie ma prostych rozwiązań ani uniwersalnych recept. Konieczne jest indywidualne podejście do każdej zlewni, oparte na rzetelnych badaniach hydrologicznych, biologicznych i społeczno-ekonomicznych. Dopiero takie podejście umożliwia formułowanie strategii, które w sposób odpowiedzialny wykorzystują potencjał odnawialnych zasobów wodnych, jednocześnie respektując potrzebę zachowania integralności ekosystemów rzecznych jako fundamentu stabilności przyrodniczej i gospodarczej w skali regionów i całych państw.
