Systemy przeciwlotnicze krótkiego zasięgu SHORAD (Short Range Air Defence) stały się jednym z kluczowych elementów współczesnych struktur obrony powietrznej oraz ważnym obszarem rozwoju przemysłu zbrojeniowego. Rosnąca rola bezzałogowych statków powietrznych, amunicji krążącej, precyzyjnych środków rażenia oraz nisko lecących samolotów i śmigłowców wymusza na państwach inwestycje w zintegrowane, mobilne i wielokanałowe systemy obrony powietrznej bliskiego zasięgu. SHORAD przestał być traktowany jako uzupełnienie obrony średniego i dalekiego zasięgu, a stał się jednym z jej filarów, krytycznym z punktu widzenia przetrwania wojsk na polu walki, ochrony infrastruktury strategicznej i utrzymania przewagi informacyjnej. Jednocześnie rozwój tej klasy uzbrojenia napędza globalną konkurencję na rynku obronnym, wymuszając coraz większe inwestycje w **badania**, **sensory**, integrację systemów i nowe technologie rażenia, a także redefiniując modele współpracy przemysłowej pomiędzy państwami sojuszniczymi.

Rola i wymagania operacyjne systemów SHORAD

SHORAD obejmuje zestawy przeciwlotnicze krótkiego zasięgu – zwykle do ok. 20–30 km w poziomie i kilku–kilkunastu kilometrów w pionie – tradycyjnie oparte na pociskach rakietowych i artylerii lufowej. Ich podstawową funkcją jest osłona wojsk w marszu i ugrupowaniu bojowym, ochrona baz lotniczych, węzłów logistycznych, stanowisk dowodzenia, infrastruktury energetycznej czy centrów przemysłowych. Systemy te wypełniają lukę pomiędzy obroną bardzo krótkiego zasięgu (VSHORAD) a obroną średniego i dalekiego zasięgu, zapewniając warstwową strukturę obrony powietrznej.

Do najważniejszych wymagań operacyjnych wobec współczesnych systemów SHORAD należą:

• zdolność do zwalczania szerokiego spektrum celów – od klasycznych samolotów i śmigłowców, przez śmigłowce szturmowe typu napad–odskok, po bezzałogowe systemy powietrzne różnej wielkości oraz pociski manewrujące;
• skuteczność przeciw celom o małej skutecznej powierzchni odbicia (RCS) i niskim pułapie lotu, często poruszającym się w złożonym środowisku terenowym i miejskim;
• wielokanałowość – możliwość jednoczesnego śledzenia i zwalczania wielu celów nadlatujących z różnych kierunków;
• wysoka mobilność taktyczna, pozwalająca na szybkie zmiany pozycji i działanie w rozproszeniu, co utrudnia przeciwnikowi wykrycie i zniszczenie systemów;
• integracja z nadrzędnymi systemami dowodzenia i kierowania ogniem, zarówno na poziomie narodowym, jak i sojuszniczym (np. struktury NATO);
• odporność na zakłócenia radioelektroniczne oraz działania środków walki elektronicznej przeciwnika;
• ekonomiczna efektywność – możliwość elastycznego doboru efektora (rakiety, pociski programowalne, amunicja kierowana, potencjalnie efektory energii skierowanej) do rodzaju zagrożenia i wartości celu.

Transformacja pola walki, szczególnie widoczna w ostatnich konfliktach, ujawniła, że rozproszone ugrupowania wojsk, kolumny logistyczne, a także infrastruktura cywilno–wojskowa są stale narażone na ataki z powietrza realizowane przez relatywnie tanie platformy. Powoduje to presję na opracowywanie systemów, które z jednej strony będą zdolne do zwalczania nawet masowych ataków rojów dronów, z drugiej – nie doprowadzą do nieproporcjonalnego wzrostu kosztów użycia uzbrojenia, który mógłby uczynić obronę ekonomicznie nieopłacalną.

Innowacje technologiczne a ewolucja SHORAD

Nowa generacja sensorów i przetwarzania danych

Technologicznym sercem współczesnych systemów SHORAD są zintegrowane zespoły sensorów obejmujące radary 3D z aktywnymi antenami fazowanymi (AESA), systemy optoelektroniczne (kamery dzienne, termowizyjne, dalmierze laserowe), głowice śledzące oraz pasywne systemy rozpoznania emisji. Coraz większe znaczenie mają algorytmy fuzji danych, pozwalające na łączenie informacji z różnych źródeł w jeden spójny obraz sytuacji powietrznej.

Radary AESA umożliwiają szybkie elektroniczne przeszukiwanie przestrzeni, śledzenie wielu celów równocześnie i pracę w trybach o obniżonej wykrywalności (LPI – Low Probability of Intercept). Dzięki temu systemy SHORAD mogą dłużej pozostawać poza zakresem środków rozpoznania i przeciwdziałania przeciwnika. Równolegle rozwijane są radary krótkiego zasięgu specjalizowane w wykrywaniu celów małych i wolnych, typowych dla **dronów**, amunicji krążącej czy miniaturowych pocisków. Często pracują one w paśmie centymetrowym lub milimetrowym, co sprzyja wykrywaniu obiektów o minimalnym przekroju radarowym.

Ważnym obszarem innowacji jest również zastosowanie metod sztucznej inteligencji i uczenia maszynowego do automatycznej klasyfikacji celów oraz zarządzania priorytetami ich zwalczania. W środowisku nasyconym różnorodnymi obiektami powietrznymi, w tym cywilnymi (np. ruch lotniczy, drony komercyjne), system musi szybko rozpoznawać konfiguracje zagrożeń i minimalizować ryzyko błędnej identyfikacji. Wzrost mocy obliczeniowej komputerów pokładowych oraz miniaturyzacja elektroniki otwierają drogę do stosowania bardziej zaawansowanych algorytmów bez znaczącego zwiększenia masy i zużycia energii.

Rakietowe efektory nowej generacji

W zakresie pocisków rakietowych widoczny jest rozwój głowic naprowadzania wielosensorowych, łączących np. naprowadzanie na podczerwień z kanałem radarowym lub laserowym. Umożliwia to skuteczne działanie w warunkach stosowania flar, dipoli oraz innych środków zakłócania. Nowe pociski często posiadają możliwość ataku pod różnymi kątami, w tym z profilu pionowego, co ułatwia zwalczanie celów manewrujących na małej wysokości.

Istotnym trendem jest optymalizacja relacji pomiędzy zasięgiem, masą i manewrowością pocisku. Stosuje się nowoczesne materiały kompozytowe, lżejsze głowice bojowe o zwiększonej efektywności odłamkowania, a także zaawansowane układy sterowania wektorowego ciągu. Pozwala to na uzyskanie skutecznego rażenia również w przypadku gwałtownie manewrujących czy bardzo szybkich celów – w tym pocisków manewrujących lecących na skrajnie niskich pułapach.

Jednocześnie rozwijane są klasyczne zestawy rakietowo–artyleryjskie, w których rakiety krótkiego zasięgu uzupełniane są przez szybkostrzelne armaty, często z amunicją programowalną. Taka kombinacja umożliwia stosowanie tańszych środków przeciwko prostszym celom i zachowanie rakiet dla bardziej wymagających zagrożeń.

Artyleria lufowa i amunicja programowalna

Armaty kalibrów od 20 do 40 mm wyposażone w nowoczesne systemy kierowania ogniem oraz amunicję z programowanym wybuchem (airburst) stały się ważnym komponentem wielu rozwiązań SHORAD. Programowany czas detonacji umożliwia tworzenie chmury odłamków w bezpośrednim sąsiedztwie celu, zwiększając prawdopodobieństwo jego zniszczenia przy ograniczonej liczbie wystrzałów. Szczególnie cenne jest to w zwalczaniu małych dronów, które trudno trafić klasycznym pociskiem kinetycznym.

Amunicja programowalna stawia jednak wysokie wymagania wobec przemysłu – zarówno w zakresie precyzyjnej produkcji, jak i zaawansowanej elektroniki odpornej na przeciążenia i warunki eksploatacji. Wymaga także rozwiniętych zdolności w dziedzinie testów balistycznych oraz specjalistycznych technologii pakietowania i hermetyzacji elektroniki.

Efektory energii skierowanej i systemy antydronowe

Narastające zagrożenie ze strony tanich bezzałogowców spowodowało rosnące zainteresowanie efektorami opartymi na energii skierowanej – przede wszystkim laserami dużej mocy oraz wysokoenergetyczną wiązką mikrofal. Choć systemy te znajdują się wciąż na etapie wdrażania, wiele państw traktuje je jako perspektywiczne uzupełnienie klasycznych rozwiązań rakietowo–artyleryjskich.

Zaletą laserów jest praktycznie zerowy koszt pojedynczego „strzału” oraz możliwość bardzo precyzyjnego oddziaływania na cel. Wymagają jednak dużej mocy elektrycznej, zaawansowanych systemów chłodzenia i stabilizacji wiązki, a także sprzyjających warunków atmosferycznych. Z punktu widzenia przemysłu wyzwaniem pozostaje osiągnięcie akceptowalnej masy i gabarytów pozwalających na integrację laserów z mobilnymi platformami lądowymi czy okrętami.

Równolegle rozwijane są systemy walki radioelektronicznej dedykowane do obrony przed bezzałogowcami: zakłócanie łączności, przejmowanie kontroli, zakłócanie sygnału nawigacji satelitarnej. Coraz częściej w ramach zintegrowanego SHORAD przewiduje się również moduły soft-kill, które uzupełniają klasyczne środki kinetyczne, pozwalając na elastyczny dobór sposobu neutralizacji drona w zależności od sytuacji taktycznej, otoczenia cywilnego oraz przepisów prawa.

Znaczenie SHORAD dla przemysłu zbrojeniowego i współpracy międzynarodowej

Rynek globalny i konkurencja przemysłowa

Systemy SHORAD stały się jednym z najbardziej dynamicznie rosnących segmentów globalnego rynku zbrojeniowego. Zapotrzebowanie zgłaszają zarówno państwa o dużych budżetach obronnych, które chcą uzupełnić rozbudowane systemy obrony powietrznej, jak i kraje średnie czy mniejsze, poszukujące relatywnie tańszych, ale skutecznych rozwiązań do ochrony terytorium i wojsk lądowych.

Konkurencja obejmuje zarówno duże koncerny zbrojeniowe o globalnym zasięgu, jak i wyspecjalizowane firmy średniej wielkości, skupione na wybranych elementach systemu: radarach, głowicach optoelektronicznych, efektorach, oprogramowaniu C2 czy rozwiązaniach antydronowych. Rośnie znaczenie modułowości i możliwości integracji różnych komponentów, co otwiera pole dla firm technologicznych o profilu elektronicznym i informatycznym, dotychczas słabiej związanych z sektorem obronnym.

Wiele państw stara się łączyć zakupy SHORAD z transferem technologii, offsetem i udziałem własnego przemysłu, widząc w tym szansę na rozwój kompetencji w obszarze elektroniki, precyzyjnej mechaniki, materiałów kompozytowych oraz nowoczesnych technologii informacyjnych. Systemy obrony powietrznej są przy tym wyjątkowo wrażliwe z punktu widzenia bezpieczeństwa narodowego, dlatego rządy często dążą do utrzymania jak największej kontroli nad ich cyklem życia, modernizacją i serwisem.

Łańcuchy dostaw i specjalizacja technologiczna

Produkcja kompletnego systemu SHORAD wymaga szerokiego i zaawansowanego łańcucha dostaw. Obejmuje on:

• komponenty rakietowe (silniki, paliwa stałe, układy sterowania, głowice bojowe, zapalniki);
• radary i inne sensory, w tym moduły nadawczo–odbiorcze, wzmacniacze mocy, anteny fazowane;
• elektronikę sterującą, komputery misji, magistrale komunikacyjne, układy zasilania;
• systemy optoelektroniczne – matryce detektorów, optykę precyzyjną, stabilizowane głowice obserwacyjne;
• platformy nośne – pojazdy gąsienicowe, kołowe lub przyczepy, często specjalizowane pod kątem masy i gabarytów systemu;
• oprogramowanie C2 i BMS (Battle Management System), interfejsy operatorskie, systemy łączności szyfrowanej;
• infrastrukturę testową i logistyczną – poligony, stanowiska symulacyjne, laboratoria pomiarowe, zaplecze serwisowe.

Tworzenie takich zdolności wymaga od przemysłu nie tylko zaplecza produkcyjnego, ale i rozbudowanych zespołów badawczo–rozwojowych. Firmy inwestują w centra testowe dla rakiet i amunicji programowalnej, laboratoria kompatybilności elektromagnetycznej oraz symulatory środowiska walki radioelektronicznej. Często rozwój jednego podsystemu (np. nowego radaru AESA) generuje rozwój całej sieci kooperantów w zakresie półprzewodników mocy, materiałów specjalnych czy oprogramowania czasu rzeczywistego.

Konsekwencją jest powstawanie regionalnych ekosystemów przemysłowych, gdzie kompetencje w zakresie SHORAD stają się impulsem dla szerszej modernizacji gospodarki – od edukacji technicznej po rozwój innowacji w sektorze cywilnym, np. w telekomunikacji, przemyśle kosmicznym czy systemach bezpieczeństwa wewnętrznego.

Transfer technologii, offset i lokalizacja produkcji

Zakupy systemów SHORAD przez państwa, które nie posiadają własnych zaawansowanych zdolności badawczo–rozwojowych, często są powiązane z umowami offsetowymi i transferem technologii. Rządy oczekują, że część produkcji zostanie zlokalizowana w krajowych zakładach, a lokalny przemysł uzyska dostęp do kluczowych technologii, choćby na ograniczonym poziomie.

Proces ten nie jest prosty. Producenci zachodni czy azjatyccy starają się chronić swoje know-how, udostępniając głównie technologie „czarnej skrzynki”, gdzie lokalne przedsiębiorstwa montują gotowe moduły lub wytwarzają elementy mniej wrażliwe, takie jak struktury mechaniczne czy pojazdy nośne. Z czasem, w ramach długofalowej współpracy, możliwe jest jednak stopniowe podnoszenie poziomu zaawansowania transferu – np. uruchomienie produkcji części elementów rakiet, komponentów radarowych lub podsystemów optoelektronicznych.

Dla państw inwestujących w takie programy jest to szansa na włączenie własnego przemysłu do globalnych łańcuchów wartości. Jednocześnie pojawia się konieczność zapewnienia odpowiedniego poziomu ochrony informacji niejawnych, certyfikacji jakości oraz spełnienia rygorystycznych norm bezpieczeństwa i niezawodności typowych dla sektora zbrojeniowego.

Integracja w strukturach sojuszniczych

Systemy SHORAD, aby w pełni wykazać swój potencjał, muszą być zintegrowane z szerszą architekturą obrony powietrznej i przeciwrakietowej. Oznacza to konieczność stosowania zgodnych standardów wymiany danych, protokołów komunikacyjnych i procedur operacyjnych. W strukturach NATO kluczowe jest dostosowanie do sojuszniczych systemów dowodzenia, aby informacje o celach radarowych i decyzje dotyczące użycia efektorów były spójne z obrazem sytuacji powietrznej na poziomie operacyjnym i strategicznym.

Integracja ta ma bezpośrednie przełożenie na wymogi stawiane przemysłowi. Systemy muszą spełniać standardy interoperacyjności i cyberbezpieczeństwa, a producent jest zobowiązany do zapewnienia aktualizacji oprogramowania, łatek bezpieczeństwa oraz zgodności z ewoluującymi wymaganiami sojuszniczymi. W praktyce wymusza to utrzymywanie wieloletnich relacji pomiędzy producentem, użytkownikiem i strukturami sojuszniczymi, a także rozwój zaawansowanych kompetencji w dziedzinie certyfikacji i testów integracyjnych.

Perspektywy rozwoju i implikacje dla przemysłu

Przyszłe systemy SHORAD będą prawdopodobnie jeszcze bardziej zintegrowane, modułowe i oparte na sieciocentrycznym podejściu do walki. Można spodziewać się:

• większego udziału rozwiązań opartych na sztucznej inteligencji w automatyzacji procesu wykrywania, identyfikacji i priorytetyzacji celów;
• rosnącej roli efektorów energii skierowanej, szczególnie w zwalczaniu rojów małych dronów i amunicji krążącej;
• rozwoju hybrydowych platform wielozadaniowych, łączących funkcję obrony powietrznej, rozpoznania oraz wsparcia walki radioelektronicznej;
• ścisłej integracji z bezzałogowymi systemami naziemnymi i powietrznymi, które mogą pełnić rolę wysuniętych czujników lub nawet nośników efektorów;
• coraz większej presji na obniżenie kosztu użycia poszczególnych środków rażenia poprzez rozwój tańszych rakiet, amunicji programowalnej i efektorów niekinetycznych.

Dla przemysłu zbrojeniowego oznacza to konieczność utrzymywania wysokiej elastyczności technologicznej, inwestycji w kompetencje cyfrowe oraz otwartość na współpracę międzysektorową – z firmami IT, producentami półprzewodników, specjalistami od cyberbezpieczeństwa. Państwa, które potrafią zbudować stabilne i innowacyjne ekosystemy przemysłowe wokół systemów SHORAD, zyskają nie tylko nowoczesne zdolności obronne, ale również istotny atut gospodarczy i technologiczny w długiej perspektywie.