Historia China National Petroleum Corporation (CNPC) jest ściśle spleciona z burzliwymi przemianami politycznymi, gospodarczymi i technologicznymi w Chińskiej Republice Ludowej. Od skromnych, często improwizowanych odwiertów prowadzonych w latach pięćdziesiątych XX wieku, poprzez ideologicznie naznaczone kampanie Wielkiego Skoku, aż po współczesne, globalne projekty wydobywcze w Azji, Afryce, na Bliskim Wschodzie i w Ameryce Łacińskiej – CNPC stała się jednym z najważniejszych graczy światowego sektora energetycznego. Rozwój tej firmy odzwierciedla drogę, jaką przeszły chińskie instytucje państwowe: od centralnie planowanych struktur gospodarki socjalistycznej do złożonych konglomeratów działających według reguł kapitalizmu państwowego, korzystających z mechanizmów rynkowych przy zachowaniu ścisłej kontroli politycznej. Zrozumienie dziejów CNPC pozwala lepiej pojąć, w jaki sposób Chiny przekształciły się z kraju o chronicznym niedoborze paliw w potęgę naftową, zdolną kształtować światowe rynki surowcowe oraz uczestniczyć w globalnej rywalizacji o dostęp do zasobów naturalnych.

Początki chińskiego przemysłu naftowego i narodziny CNPC

Historia CNPC zaczyna się na długo przed formalnym powołaniem koncernu. Kluczowym punktem odniesienia są pierwsze próby zbudowania w Chinach nowoczesnego sektora naftowego po 1949 roku, kiedy do władzy doszła Komunistyczna Partia Chin. Młode państwo stanęło wobec potężnych wyzwań: brakowało technologii, kapitału, wyszkolonej kadry oraz własnych złóż ropy i gazu odpowiednio rozpoznanych i udokumentowanych. W okresie wczesnego planowania centralnego priorytetem stało się uniezależnienie kraju od importu paliw. Władze widziały w samowystarczalności energetycznej warunek bezpieczeństwa narodowego oraz fundament niezależności politycznej.

W latach pięćdziesiątych w Chinach rozpoczęto szeroko zakrojone poszukiwania ropy. Posługiwano się zarówno radzieckim wsparciem technicznym, jak i własnymi, często bardzo prymitywnymi metodami. W 1955 roku powołano Ministerstwo Przemysłu Naftowego, które skupiło rozproszone wcześniej jednostki poszukiwawcze i wydobywcze. Był to zalążek przyszłych struktur, z których – po serii reorganizacji – wyłoni się China National Petroleum Corporation. W tym czasie zidentyfikowano szereg potencjalnych basenów roponośnych, przede wszystkim w północno-wschodnich i północnych prowincjach Chin, a także w dorzeczu rzeki Jangcy.

Przełomowym wydarzeniem dla całego sektora, a pośrednio dla przyszłej CNPC, było odkrycie i rozwój pola naftowego Daqing na początku lat sześćdziesiątych. Historia Daqing została w Chinach zmitologizowana i przekształcona w symbol kolektywnego wysiłku socjalistycznego. W warunkach surowego klimatu Mandżurii robotnicy, geolodzy i inżynierowie pracowali w ekstremalnych warunkach, często bez odpowiedniego sprzętu. Powstające tam złoże nie tylko zapewniło krajowi znaczącą część potrzebnej ropy, ale również stworzyło kadrę techniczną, która później okaże się bezcenna dla CNPC. Daqing stało się swoistą „kolebką” chińskiego przemysłu naftowego.

Dla władz w Pekinie rozwój sektora naftowego był nie tylko kwestią gospodarczą, ale też ideologiczną. Ropa naftowa miała dowodzić wyższości socjalistycznego modelu mobilizacji społeczeństwa i planowania nad kapitalistycznym ładem. W okresie Wielkiego Skoku Naprzód (1958–1961) oraz późniejszej Rewolucji Kulturalnej (1966–1976) prace w sektorze paliwowym były podporządkowane hasłom politycznym – inżynierów oceniano nie tylko za kompetencje techniczne, ale również za „czystość klasową” i lojalność wobec partii. Pomimo tych napięć, w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych Chiny stopniowo zwiększały wydobycie ropy, zbliżając się okresami do poziomu samowystarczalności energetycznej.

Formalne powstanie China National Petroleum Corporation nastąpiło w 1988 roku, kiedy władze chińskie przystąpiły do głębszej przebudowy systemu gospodarczego. Pojawiła się potrzeba wyodrębnienia z ministerstw struktur bardziej zbliżonych do przedsiębiorstw, które mogłyby działać z większą elastycznością ekonomiczną, pozyskiwać kapitał, wchodzić w joint venture z partnerami zagranicznymi oraz konkurować na rynku międzynarodowym. Powołanie CNPC było częścią szerszej reformy polegającej na przekształceniu tradycyjnych resortów w spółki państwowe, tzw. „national champions”, mające reprezentować chińskie interesy gospodarcze poza granicami kraju.

Nowo utworzony koncern przejął od Ministerstwa Przemysłu Naftowego znaczną część aktywów: pola wydobywcze na lądzie (onshore), infrastrukturę transportową, sieci rurociągów oraz zaplecze badawczo-rozwojowe. CNPC odziedziczyło także specyficzną kulturę organizacyjną zdominowaną przez partyjne komórki, dyscyplinę kolektywnego życia pracowników oraz silne powiązania między firmą a lokalnymi władzami prowincji. W praktyce koncern stał się wehikułem łączącym interes państwa z rosnącymi ambicjami chińskiej gospodarki w sektorze paliwowym.

Reformy gospodarcze, restrukturyzacja i ekspansja zagraniczna

Lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte przyniosły w Chinach fale reform gospodarczych, których architektem był Deng Xiaoping. Ich celem było zwiększenie efektywności przemysłu, przyciągnięcie technologii i kapitału z zagranicy oraz podniesienie poziomu życia ludności. CNPC znalazło się w centrum tego procesu, ponieważ sektor energetyczny stanowił fundament planów modernizacyjnych. Pierwszym krokiem była częściowa komercjalizacja działalności firmy przy jednoczesnym pozostawieniu państwu pełnej kontroli właścicielskiej. Koncern zaczął funkcjonować według planów produkcyjnych, ale jednocześnie wprowadzono system zachęt ekonomicznych, premii i rozliczania wyników.

W latach dziewięćdziesiątych rząd centralny zainicjował zakrojoną na szeroką skalę restrukturyzację sektora naftowego. Chodziło nie tylko o zwiększenie efektywności, ale też o oddzielenie różnych funkcji: wydobycia, przesyłu, przetwórstwa i handlu. Jednym z kluczowych posunięć było wyodrębnienie z CNPC aktywów rafineryjnych i części dystrybucyjnych, które w 1998 roku trafiły do nowo powstałej spółki Sinopec. Natomiast CNPC skoncentrowało się głównie na działalności upstream, czyli poszukiwaniu i wydobyciu ropy i gazu oraz budowie sieci rurociągów. Ten podział kompetencji miał zwiększyć przejrzystość rachunkową i przygotować grunt pod późniejsze wejście obu firm na giełdy.

W 1999 roku powołano notowaną na giełdzie spółkę zależną PetroChina, która przejęła większość krajowych aktywów CNPC. Giełdowy debiut PetroChina w 2000 roku, początkowo w Hongkongu i Nowym Jorku, był jednym z najważniejszych momentów w dziejach całej grupy. Pozwolił na pozyskanie znacznych środków finansowych, ale też zmusił firmę do większej transparentności, wdrożenia międzynarodowych standardów rachunkowości oraz raportowania kwestii środowiskowych i społecznych. Jednocześnie struktura właścicielska pozostała zdominowana przez państwo; CNPC zachowało pakiet kontrolny akcji, a Partia Komunistyczna utrzymała wpływ na kluczowe nominacje kadrowe.

Równolegle z procesem restrukturyzacji wewnętrznej CNPC rozpoczęło aktywną ekspansję zagraniczną. Władze chińskie, zaniepokojone rosnącym zapotrzebowaniem kraju na energię – napędzanym szybkim wzrostem przemysłowym i urbanizacją – przyjęły strategię dywersyfikacji źródeł dostaw ropy i gazu. CNPC miało stać się narzędziem tej polityki: koncern zaczął inwestować w pola naftowe i gazowe na całym świecie, często w krajach o niestabilnej sytuacji politycznej, ale bogatych w surowce.

W Afryce CNPC podjęło projekty w Sudanie, Czaddzie, Nigerii i innych państwach, budując od podstaw infrastrukturę wydobywczą i rurociągową. Zwłaszcza zaangażowanie w Sudanie przyciągnęło uwagę społeczności międzynarodowej, ponieważ chiński koncern działał tam w okresie trwającego konfliktu zbrojnego i oskarżeń o łamanie praw człowieka przez władze w Chartumie. Krytycy twierdzili, że inwestycje CNPC pośrednio wzmacniają reżim, dostarczając mu dochodów z eksportu ropy, jednak z perspektywy Pekinu najważniejszym argumentem było zabezpieczenie dostępu do surowców dla rosnącej gospodarki.

Na Bliskim Wschodzie i w Azji Centralnej CNPC również odgrywa kluczową rolę. Koncern uczestniczy w wydobyciu w Iraku, Iranie, Omanie, Katarze czy Zjednoczonych Emiratach Arabskich, a także aktywnie inwestuje w Kazachstanie, Turkmenistanie i Uzbekistanie. Udział w rozwoju złóż w Azji Centralnej ma dodatkowy wymiar geopolityczny: umożliwia transport ropy i gazu rurociągami lądowymi bez konieczności wykorzystania morskich szlaków handlowych, które w razie konfliktu mogłyby zostać zablokowane. Budowa gazociągu z Turkmenistanu do Chin, w której CNPC odegrało kluczową rolę, jest jednym z najbardziej spektakularnych przykładów tej strategii.

Ekspansja zagraniczna obejmuje również Amerykę Łacińską, gdzie CNPC i jego spółki-córki prowadzą działalność w Wenezueli, Ekwadorze, Peru czy Brazylii. Chiński koncern zawiera długoterminowe porozumienia na dostawy ropy w zamian za kredyty, inwestycje infrastrukturalne lub pakiety wsparcia rozwojowego. Tego typu układy wpisują się w szerszą politykę zagraniczną Chin, która łączy interesy gospodarcze z budowaniem sieci wpływów politycznych i gospodarczych w państwach rozwijających się.

Restrukturyzacja CNPC i ekspansja zagraniczna nie obyły się bez napięć wewnętrznych. Koncern musiał stopniowo przechodzić od modelu zarządzania opartego na planie i poleceniach administracyjnych do bardziej rynkowego podejścia, w którym liczą się koszty, efektywność i konkurencyjność. Jednocześnie utrzymano silne powiązania z aparatem władzy, co przejawiało się w obsadzaniu kluczowych stanowisk przez działaczy partyjnych i urzędników państwowych. To podwójne zakorzenienie – w logice państwa i w logice rynku – stało się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów działania CNPC.

CNPC jako globalny koncern energetyczny – znaczenie, wyzwania i kontrowersje

Na przełomie XX i XXI wieku China National Petroleum Corporation wyrosła na jednego z największych koncernów energetycznych świata. Według wielu rankingów CNPC i jego spółka giełdowa PetroChina plasują się w ścisłej czołówce przedsiębiorstw pod względem przychodów, wielkości aktywów, a także wolumenów wydobycia ropy i gazu. Firma stała się filarem chińskiej strategii „wychodzenia na zewnątrz”, zakładającej przekształcenie chińskich spółek państwowych w globalnych graczy zdolnych konkurować z zachodnimi i rosyjskimi gigantami sektora energetycznego.

Rozrastające się portfolio zagranicznych projektów doprowadziło do powstania złożonej sieci powiązań kapitałowych, technologicznych i logistycznych. CNPC uczestniczy w odkrywaniu nowych złóż, eksploatacji istniejących, budowie rurociągów, terminali LNG i zakładów petrochemicznych, a w niektórych przypadkach także w budowie elektrowni czy infrastruktury towarzyszącej. W wielu państwach koncern działa w ramach konsorcjów z lokalnymi spółkami naftowymi, czasem rywalizując, a czasem współpracując z innymi globalnymi graczami, jak ExxonMobil, BP, Shell czy TotalEnergies.

Z punktu widzenia władz w Pekinie kluczową funkcją CNPC jest wspieranie bezpieczeństwa energetycznego kraju. Oznacza to nie tylko zapewnienie stabilnych dostaw ropy i gazu, ale także dywersyfikację szlaków transportu, walut rozliczeniowych oraz portfela kontrahentów. CNPC bierze udział w kształtowaniu lądowych „korytarzy energetycznych”, które stanowią ważny element inicjatywy Pasa i Szlaku. Budowane są rurociągi łączące pola naftowe w Azji Centralnej z zachodnimi i północnymi regionami Chin, a także łączniki z Rosji do chińskich prowincji przygranicznych.

Energetyczna współpraca CNPC z Rosją zasługuje na osobne omówienie. W obliczu napięć Moskwy z Zachodem oraz sankcji nałożonych po 2014 roku, rosyjskie koncerny poszukiwały alternatywnych rynków zbytu dla swojej ropy i gazu. Chiny, a wraz z nimi CNPC, stały się naturalnym partnerem. Zawierano długoterminowe kontrakty na dostawy surowców rurociągami „Siła Syberii” i innymi połączeniami, a chiński koncern obejmował udziały w projektach wydobywczych na rosyjskiej Syberii i Dalekim Wschodzie. Te relacje są elementem szerszego zbliżenia polityczno-gospodarczego między Pekinem a Moskwą.

Jednocześnie rosnąca potęga CNPC budzi kontrowersje i generuje liczne wyzwania. Jednym z nich jest kwestia ochrony środowiska. Wiele projektów koncernu realizowanych jest na terenach o dużej wrażliwości ekologicznej: w strefach pustynnych, w pobliżu rzek, na obszarach tundry czy w rejonach morskich. W przeszłości CNPC wielokrotnie oskarżano o wycieki ropy, zanieczyszczanie wód gruntowych, niewłaściwe składowanie odpadów czy niedostateczne konsultacje społeczne przy realizacji inwestycji. W odpowiedzi firma rozpoczęła stopniowe wdrażanie bardziej zaawansowanych standardów zarządzania środowiskowego, jednak napięcie między presją na zwiększanie wydobycia a koniecznością ograniczania negatywnego wpływu na przyrodę pozostaje niezwykle silne.

Innym poważnym problemem jest kwestia praw człowieka i standardów pracy. Aktywność CNPC w państwach dotkniętych konfliktami – jak Sudan czy Irak – a także w regionach wewnątrz Chin, gdzie dochodzi do napięć etnicznych, prowadzi do oskarżeń o wspieranie autorytarnych reżimów i marginalizowanie lokalnych społeczności. Krytycy twierdzą, że firmie zdarza się korzystać z ochrony aparatu bezpieczeństwa, który brutalnie spacyfikowuje protesty mieszkańców sprzeciwiających się budowie rurociągów czy odwiertów. CNPC konsekwentnie odpiera te zarzuty, podkreślając, że przestrzega prawa obowiązującego w poszczególnych krajach oraz wdraża własne polityki odpowiedzialności społecznej.

Wewnętrznie koncern zmaga się także z problemami natury instytucjonalnej i korupcyjnej. Jako jedna z największych państwowych korporacji w Chinach, CNPC znalazło się w centrum antykorupcyjnych kampanii prowadzonych przez chińskie kierownictwo partyjne. W ostatnich latach głośne były przypadki postępowań przeciwko wysokim rangą menedżerom i byłym członkom kierownictwa koncernu, którym zarzucano nadużywanie stanowisk, przyjmowanie łapówek i nepotyzm. Z jednej strony takie działania miały wymiar polityczny, związany z konsolidacją władzy w Pekinie, z drugiej wskazywały na realne problemy wynikające z połączenia wielkich pieniędzy, słabej kontroli zewnętrznej i powiązań z aparatem państwowym.

Kluczowym wyzwaniem dla przyszłości CNPC jest transformacja energetyczna i globalna walka ze zmianami klimatu. Światowa gospodarka stopniowo odchodzi od paliw kopalnych w stronę źródeł niskoemisyjnych. Dla koncernu, którego rdzeniem działalności są ropa i gaz, oznacza to konieczność przemyślenia długoterminowej strategii. CNPC inwestuje w technologie poprawiające efektywność wydobycia i spalania, rozwija projekty związane z gazem ziemnym – postrzeganym w Chinach jako paliwo przejściowe – oraz angażuje się w badania nad wychwytywaniem i składowaniem dwutlenku węgla. Pojawiają się również inicjatywy w dziedzinie energii geotermalnej, wodoru czy paliw alternatywnych, jednak ich skala wciąż pozostaje znacznie mniejsza niż tradycyjnych projektów naftowych.

Nie można pominąć także roli CNPC w wewnętrznym rozwoju Chin. Koncern odgrywa istotną funkcję w zapewnianiu paliw dla sektorów kluczowych z punktu widzenia polityki państwa: transportu, przemysłu ciężkiego, chemicznego i zbrojeniowego. Buduje rurociągi łączące zachodnie, gorzej rozwinięte regiony kraju z dynamicznymi ośrodkami gospodarczymi na wschodnim wybrzeżu. Inwestycje CNPC stymulują wzrost gospodarczy w odległych prowincjach, tworzą miejsca pracy i infrastrukturę społeczną: osiedla dla pracowników, szkoły, szpitale. W wielu chińskich miastach i miasteczkach obecność CNPC stała się ważnym elementem lokalnego krajobrazu gospodarczego i społecznego.

Powstanie, rozwój i globalna ekspansja China National Petroleum Corporation ilustrują złożoną naturę współczesnego kapitalizmu państwowego w Chinach. CNPC jest jednocześnie korporacją działającą na zasadach zysku i strat, narzędziem polityki zagranicznej, symbolem narodowej dumy technologicznej oraz przedmiotem międzynarodowych sporów o normy środowiskowe, społeczne i polityczne. Jego historia pokazuje, jak w ciągu kilku dekad państwo, które jeszcze w połowie XX wieku zmagało się z dramatycznym niedoborem paliw, potrafiło stworzyć potężny sektor naftowo-gazowy i wykorzystywać go do umacniania swojej pozycji w świecie.

Przyszłość CNPC zależeć będzie od zdolności do adaptacji w obliczu przyspieszającej transformacji energetycznej, rosnącej presji na przejrzystość i odpowiedzialność korporacyjną oraz coraz bardziej skomplikowanej sytuacji geopolitycznej. Koncern będzie musiał równoważyć potrzeby krajowego bezpieczeństwa energetycznego, oczekiwania władz partyjnych, wymagania inwestorów i naciski społeczności międzynarodowej. W tym sensie historia CNPC nie jest zamkniętym rozdziałem, lecz procesem ciągłej zmiany, w którym krzyżują się interesy gospodarcze, polityczne, technologiczne i społeczne – a każda kolejna dekada dopisuje nowe, często zaskakujące wątki do tej opowieści.