Rozwój nowoczesnego budownictwa oraz infrastruktury wymusił powstanie i upowszechnienie całej gamy cementów o właściwościach wykraczających poza możliwości standardowego cementu portlandzkiego. Współczesny przemysł cementowy produkuje materiały dostosowane do szczególnych warunków eksploatacji: skrajnych temperatur, agresywnego środowiska chemicznego, wymogu bardzo szybkiego lub opóźnionego wiązania, a także konieczności redukcji śladu węglowego. Cementy specjalne stanowią odpowiedź na te wyzwania, umożliwiając realizację inwestycji, które jeszcze kilkadziesiąt lat temu byłyby technologicznie niemożliwe lub ekonomicznie nieuzasadnione.

Charakterystyka cementów specjalnych oraz ich klasyfikacja

Pod określeniem cementy specjalne kryje się szeroka grupa spoiw hydraulicznych, których skład, proces wytwarzania i właściwości zostały celowo zmodyfikowane w stosunku do klasycznego cementu portlandzkiego. Modyfikacje te mogą dotyczyć zarówno rodzaju i proporcji surowców, jak i przebiegu klinkieryzacji, sposobu mielenia, czy dozowania dodatków mineralnych oraz domieszek chemicznych. Celem jest osiągnięcie specyficznych parametrów użytkowych, na przykład zwiększonej odporności na siarczany, obniżonego ciepła hydratacji, bardzo szybkiego przyrostu wytrzymałości czy wysokiej odporności na ścieranie.

Klasyfikacja cementów specjalnych nie jest całkowicie jednolita – poszczególne normy krajowe i międzynarodowe kładą nacisk na różne aspekty. Można jednak wyróżnić kilka głównych kryteriów podziału:

• Rodzaj klinkieru – rozróżnia się cementy na bazie klinkieru portlandzkiego, klinkieru glinowego, magnezjowego, a także cementy bezklinkierowe lub niskoklinkierowe (na przykład na bazie żużla wielkopiecowego czy popiołów lotnych).
• Przeznaczenie i warunki pracy – cementy odporne na siarczany, cementy o niskim cieple hydratacji, cementy drogowe, górnicze, wiertnicze, ogniotrwałe czy chemoodporne.
• Specjalne wymagania reologiczne – cementy szybkowiążące, szybko twardniejące, o kontrolowanym czasie początku i końca wiązania, cementy ekspansywne.
• Oddziaływanie środowiskowe – cementy niskoemisyjne, z wysokim udziałem dodatków mineralnych, cementy geopolimerowe będące odpowiedzią na wymogi zrównoważonego budownictwa.

W ujęciu praktycznym za cementy specjalne uznaje się rodzaje stosowane przede wszystkim w budownictwie inżynieryjnym, podziemnym, komunikacyjnym, energetyce, górnictwie, przemyśle chemicznym oraz w technologiach, gdzie klasyczny beton cementowy nie zapewni wymaganej trwałości lub funkcjonalności. Istotne jest przy tym, że w wielu przypadkach cementy te muszą spełniać dodatkowe, ściśle określone wymagania normowe lub branżowe, związane na przykład z odpornością na korozję chlorkową czy szczelnością przy wysokim ciśnieniu hydrostatycznym.

Proces projektowania cementu specjalnego rozpoczyna się od analizy docelowego zastosowania. Na jego podstawie definiuje się parametry, takie jak: wytrzymałość w określonym czasie (np. po 1, 2, 7 czy 28 dniach), skurcz, rozszerzalność, odporność na środowisko chemicznie agresywne, wrażliwość na temperaturę czy możliwość pompowania mieszanek na duże odległości. Technolodzy dobierają następnie odpowiedni skład spoiwa, determinując udział klinkieru, dodatków pucolanowych, żużli, wapienia, a także ewentualną obecność specjalnych faz mineralnych, np. belitu lub faz bogatych w glin, które wpływają na kinetykę hydratacji.

Kolejnym istotnym elementem jest kontrola mikrostruktury tworzącego się zaczynu i matrycy cementowej. W przypadku cementów przeznaczonych do pracy w środowisku siarczanowym lub chlorkowym szczególną uwagę zwraca się na ograniczenie powstawania ettringitu wtórnego oraz gęstość struktury porów. Cementy do zastosowań wysokotemperaturowych muszą utrzymywać stabilność struktury kryształów i faz amorficznych przy wielokrotnych cyklach nagrzewania i chłodzenia. Z kolei cementy do zadań specjalnych w górnictwie czy geotechnice są projektowane tak, by zapewniać wysoką przyczepność do skały, minimalny skurcz oraz możliwość pracy pod wysokim ciśnieniem podczas iniekcji.

Nie można pominąć także aspektu ekonomicznego i środowiskowego. Produkcja klinkieru portlandzkiego jest energochłonna i wiąże się z emisją dużych ilości CO₂. Wprowadzenie cementów specjalnych o wysokim udziale dodatków mineralnych lub całkowicie alternatywnych spoiw (np. geopolimerów) pozwala istotnie zredukować ślad węglowy, a równocześnie zagospodarować odpady przemysłowe, takie jak żużel wielkopiecowy, popioły lotne, pyły krzemionkowe czy metakaolin. W efekcie cementy te wpisują się w strategie dekarbonizacji sektora budowlanego, bez rezygnacji z wysokich parametrów technicznych.

Główne rodzaje cementów specjalnych i ich właściwości

Różnorodność cementów specjalnych wynika z bardzo zróżnicowanych wymagań stawianych konstrukcjom i elementom budowlanym. Stosunkowo rzadko jeden rodzaj cementu jest w stanie zaspokoić wszystkie potrzeby danego obiektu; częściej dobór jest kompromisem pomiędzy wymaganiami technicznymi, ekonomicznymi i środowiskowymi. Poniżej przedstawiono przegląd najczęściej stosowanych w praktyce rodzajów cementów specjalnych wraz z charakterystyką ich kluczowych własności.

Cementy hutnicze, pucolanowe i z dodatkami mineralnymi

Cementy hutnicze bazują na klinkierze portlandzkim z istotnym udziałem żużla wielkopiecowego o właściwościach hydraulicznych. Cementy pucolanowe wykorzystują natomiast dodatki reaktywne pucolanowo, takie jak popioły lotne, metakaolin czy pył krzemionkowy. Udział tych dodatków może sięgać nawet kilkudziesięciu procent masy spoiwa, co znacząco wpływa na:

• zmniejszenie ciepła hydratacji, co jest kluczowe przy betonowaniu masywnych elementów, takich jak fundamenty blokowe czy zapory,
• poprawę szczelności i trwałości betonu dzięki uszczelnieniu struktury porów przez wtórne produkty hydratacji,
• zwiększoną odporność na korozję siarczanową i karbonatyzację,
• niższą emisję CO₂ w przeliczeniu na tonę cementu.

Cementy te charakteryzują się nieco wolniejszym przyrostem wytrzymałości w początkowym okresie dojrzewania betonu, jednak w dłuższym czasie często osiągają porównywalne lub wyższe wytrzymałości niż klasyczne cementy portlandzkie. Zastosowania obejmują przede wszystkim konstrukcje masywne, beton hydrotechniczny, elementy pracujące w środowisku agresywnym chemicznie oraz obiekty o szczególnie wysokich wymaganiach trwałościowych.

Cementy o niskim cieple hydratacji

Cementy o obniżonym cieple hydratacji są projektowane z myślą o ograniczeniu wzrostu temperatury wewnątrz masy betonowej podczas wiązania i twardnienia. Zbyt wysoka temperatura, a następnie jej szybki spadek, może prowadzić do powstania rys termicznych w dużych elementach konstrukcyjnych. Aby temu przeciwdziałać, obniża się zawartość fazy alitu (C₃S) na rzecz belitu (C₂S), zwiększa udział dodatków mineralnych oraz stosuje odpowiednie mielenie.

Do kluczowych właściwości tych cementów należą:

• znacznie mniejsza ilość wydzielanego ciepła w pierwszych dobach hydratacji,
• umiarkowane tempo przyrostu wytrzymałości,
• korzystne właściwości długoterminowe, w tym duża stabilność wymiarowa.

Stosowane są przede wszystkim przy wykonywaniu zapór, fundamentów turbin, masywnych bloków fundamentowych pod maszyny o wysokiej dynamice pracy, a także w konstrukcjach mostowych, gdzie kontrola zarysowań ma krytyczne znaczenie dla trwałości i bezpieczeństwa użytkowania.

Cementy o wysokiej wytrzymałości początkowej i szybkowiążące

Inną grupę stanowią cementy przeznaczone do szybkiego osiągania wytrzymałości już w pierwszych godzinach lub dobach po zarobieniu wodą. Osiąga się to między innymi przez:

• podwyższoną zawartość fazy C₃S i glinianów,
• drobniejsze mielenie klinkieru,
• modyfikację składu chemicznego oraz dodatki przyspieszające hydratację.

Cementy te umożliwiają szybsze rozdeskowanie, przyspieszenie cykli produkcyjnych w prefabrykacji, a także realizację napraw i robót drogowych wymagających krótkich przerw w ruchu. W niektórych zastosowaniach, na przykład w pracach awaryjnych lub w warunkach niskich temperatur, wykorzystuje się także cementy błyskawicznie wiążące, których początek wiązania następuje po kilku minutach od zarobienia.

Należy jednak pamiętać, że bardzo szybkie wiązanie i twardnienie może wiązać się z wyższym ciepłem hydratacji i większym ryzykiem skurczu, dlatego projekt mieszanki betonowej z takim cementem wymaga starannego doboru uziarnienia kruszyw, wody zarobowej oraz domieszek chemicznych, takich jak plastyfikatory czy regulatory czasu wiązania.

Cementy odporne na siarczany i środowiska agresywne

Cementy o podwyższonej odporności na działanie siarczanów zaprojektowano z myślą o konstrukcjach narażonych na kontakt z glebami i wodami zawierającymi jony siarczanowe, a także ze ściekami i mediami przemysłowymi. Podstawą ich działania jest ograniczenie zawartości fazy glinianowej C₃A w klinkierze oraz odpowiedni dobór dodatków mineralnych. Mniejsza ilość C₃A redukuje możliwość tworzenia ettringitu i monosiarczanu glinowego w późniejszym okresie, co minimalizuje ekspansję i pękanie betonu.

Zastosowania cementów siarczanoodpornych obejmują:

• fundamenty i ławy posadowione w gruntach agresywnych chemicznie,
• kanały ściekowe, oczyszczalnie i obiekty gospodarki wodno-ściekowej,
• konstrukcje hydrotechniczne narażone na wodę morską,
• obiekty przemysłowe w strefach oddziaływania chemikaliów.

W podobny sposób projektuje się cementy o zwiększonej odporności na działanie chlorków, które są szczególnie groźne ze względu na możliwość indukowania korozji zbrojenia. W tym przypadku kluczowe znaczenie ma szczelność i niski współczynnik dyfuzji jonów, co uzyskuje się zarówno przez modyfikację składu cementu, jak i stosowanie dodatków pucolanowych oraz optymalizację całego systemu betonowego.

Cementy glinowe (wysokoaluminiowe)

Cementy glinowe, znane również jako wysokoaluminiowe, stanowią osobną grupę spoiw o bardzo specyficznych właściwościach. Ich podstawowym składnikiem jest klinkier bogaty w tlenek glinu (Al₂O₃), uzyskiwany z surowców takich jak boksyt i wapienie. W odróżnieniu od klasycznego klinkieru portlandzkiego, w cementach glinowych dominuje faza monokalcjumaluminianu i inne związki glinu, co przekłada się na:

• bardzo szybki przyrost wytrzymałości w pierwszej dobie,
• wysoką odporność na działanie niektórych mediów chemicznych,
• podwyższoną odporność na ścieranie i erozję,
• dobre zachowanie w podwyższonych temperaturach (do określonego poziomu).

Cementy glinowe wykorzystywane są między innymi w betonach ogniotrwałych, zaprawach do prac naprawczych, a także w sytuacjach wymagających szybkiego obciążenia konstrukcji. Ich stosowanie wymaga jednak dużej wiedzy technologicznej, gdyż są wrażliwe na warunki dojrzewania i temperaturę, a przemiany fazowe zachodzące w czasie mogą wpływać na długoterminową trwałość i wytrzymałość betonu.

Cementy ekspansywne i o kontrolowanej rozszerzalności

Oddzielną grupę stanowią cementy, które w kontrolowany sposób zwiększają swoją objętość podczas hydratacji. Celem jest kompensacja skurczu betonu, ograniczenie powstawania rys oraz zapewnienie dobrego wypełnienia szczelin i pustek w konstrukcjach monolitycznych lub prefabrykowanych. Efekt ekspansji uzyskuje się dzięki obecności specjalnych składników mineralnych, np. związków wapnia, glinu i siarki, których produkty hydratacji zwiększają objętość matrycy.

Cementy ekspansywne stosuje się głównie:

• do iniekcji złączy prefabrykowanych elementów,
• w podlewkach pod maszyny, gdzie wymagana jest pełna przyległość i brak skurczu,
• w posadzkach przemysłowych o wysokich wymaganiach co do równości i ograniczenia rys skurczowych,
• w konstrukcjach sprężonych, w celu korzystnego rozkładu naprężeń.

Projektowanie i stosowanie tego typu cementów wymaga precyzyjnej kontroli ilości wody zarobowej oraz temperatury otoczenia, gdyż od tych czynników zależy skala i przebieg ekspansji. Należy także uwzględnić możliwość łączenia ich z domieszkami plastyfikującymi i dodatkami mineralnymi, tak aby zachować pożądany efekt kompensacji skurczu bez nadmiernego zwiększania porowatości betonu.

Cementy geopolimerowe i niskoemisyjne

Rosnąca presja regulacyjna i potrzeba ograniczenia emisji CO₂ przyspieszyły rozwój cementów alternatywnych wobec klasycznego spoiwa portlandzkiego. Jedną z najbardziej obiecujących grup są spoiwa geopolimerowe, otrzymywane poprzez aktywację alkaliczną materiałów krzemionkowo-glinowych, takich jak popioły lotne czy metakaolin. W przeciwieństwie do typowych cementów hydraulicznych, geopolimery tworzą sieć wiązań o charakterze polimerowym w matrycy nieorganicznej.

Do ich zalet należą:

• znacząco obniżona emisja CO₂ na jednostkę materiału,
• wysoka odporność chemiczna na działanie kwasów i soli,
• dobra odporność na wysoką temperaturę w porównaniu z betonami portlandzkimi,
• możliwość wykorzystania odpadów przemysłowych jako surowca.

Ze względu na odmienną chemię wiązania, projektowanie mieszanek na bazie geopolimerów wymaga innych narzędzi i doświadczeń niż w przypadku klasycznego betonu. Istotne jest dobranie rodzaju i stężenia aktywatora alkalicznego, właściwości fizykochemicznych materiałów źródłowych oraz warunków dojrzewania. Mimo tych wyzwań cementy geopolimerowe są coraz częściej rozważane w obiektach wymagających wysokiej trwałości w agresywnym środowisku i jednocześnie redukcji śladu środowiskowego.

Wybrane obszary zastosowań cementów specjalnych w przemyśle i infrastrukturze

Praktyczne wykorzystanie cementów specjalnych obejmuje szerokie spektrum branż, od górnictwa i energetyki, przez budownictwo komunikacyjne, aż po budownictwo kubaturowe o podwyższonych wymaganiach. Dobór odpowiedniego rodzaju cementu przesądza o niezawodności i żywotności obiektów, a także o efektywności procesów wykonawczych. Poniżej przedstawiono najważniejsze kierunki zastosowań, w których właściwości cementów specjalnych odgrywają kluczową rolę.

Budownictwo hydrotechniczne i konstrukcje masywne

Zapory, śluzy, nabrzeża portowe, elektrownie wodne oraz inne obiekty hydrotechniczne wymagają betonów o bardzo wysokiej odporności na działanie wody, cykli zamrażania i rozmrażania, a często także na agresję chemiczną (w tym siarczany i chlorki). W tego typu obiektach szczególnie istotne są:

• cementy hutnicze i pucolanowe o niskim cieple hydratacji,
• cementy siarczanoodporne zapewniające ochronę przed ekspansją ettringitu,
• cementy z dodatkami poprawiającymi szczelność i odporność na karbonatyzację.

Konstrukcje masywne, takie jak fundamenty elektrowni czy podpory mostowe, narażone są na powstawanie gradientów temperatury pomiędzy rdzeniem a strefą przy powierzchni. Zastosowanie cementów o obniżonym cieple hydratacji oraz staranne planowanie etapowania betonowania pozwalają na ograniczenie ryzyka zarysowań wewnętrznych. Równocześnie dodatki pucolanowe i żużlowe zwiększają szczelność struktury betonowej, zmniejszając szybkość wnikania agresywnych jonów i przedłużając trwałość całej konstrukcji.

W budownictwie morskim dochodzi dodatkowy czynnik w postaci falowania, zmiany poziomu wody oraz zasolenia. Beton na bazie odpowiednio dobranego cementu hutniczego lub pucolanowego, o niskim współczynniku wodno-cementowym i właściwej pielęgnacji, może skutecznie opierać się chlorkowej korozji zbrojenia oraz łuszczeniu powierzchni pod wpływem krystalizacji soli.

Budownictwo komunikacyjne i drogowe

Drogi, autostrady, mosty, tunele, lotniska oraz linie kolejowe to obszary, w których cementy specjalne odgrywają kluczową rolę ze względu na wysokie obciążenia dynamiczne, intensywną eksploatację oraz często ekstremalne warunki środowiskowe. W infrastrukturze komunikacyjnej szeroko stosuje się:

• cementy o wysokiej wytrzymałości początkowej – do szybkiego oddawania nawierzchni do ruchu,
• cementy drogowe o podwyższonej odporności na ścieranie i cykle zamrażania/rozmrażania,
• cementy siarczanoodporne i z dodatkami mineralnymi – w strefach oddziaływania soli odladzających,
• cementy ekspansywne – do naprężonego ograniczenia rys skurczowych w płytach betonowych.

Na lotniskach i w obszarach terminali przeładunkowych wymagana jest szczególnie wysoka odporność na uderzenia i ścieranie oraz na działanie paliw i środków chemicznych. Zastosowanie odpowiednio zaprojektowanych cementów o niskim skurczu, wysokiej gęstości matrycy i kontrolowanym czasie twardnienia pozwala zminimalizować ryzyko powstawania uszkodzeń powierzchni, które mogłyby stanowić zagrożenie dla ruchu lotniczego lub transportu ciężkiego.

W tunelach drogowych i kolejowych szczególną uwagę zwraca się na odporność ogniochronną i trwałość betonu w warunkach zwiększonej wilgotności oraz agresji chemicznej (spaliny, chlorki). Cementy z dodatkami pucolanowymi oraz cementy z komponentami ogniochronnymi pomagają ograniczyć spadek wytrzymałości betonu w czasie pożaru i zminimalizować odspajanie się otulin zbrojenia pod wpływem nagłego wzrostu temperatury.

Górnictwo, geotechnika i inżynieria podziemna

W górnictwie, zarówno odkrywkowym, jak i podziemnym, stosuje się szereg specjalnych rodzajów cementów przeznaczonych do iniekcji, kotwienia, stabilizacji górotworu i wypełniania wyrobisk. Warunki pracy są tu szczególnie trudne: wysokie ciśnienia, obecność wód gruntowych często o agresywnym składzie chemicznym, duże obciążenia dynamiczne oraz wymóg szybkiego osiągnięcia parametrów użytkowych.

Cementy stosowane w górnictwie cechują się:

• możliwością regulacji czasu początkowego wiązania – od kilku minut do kilku godzin,
• dostosowaną reologią zaczynu, umożliwiającą pompowanie na duże odległości i wypełnianie drobnych szczelin,
• ograniczonym skurczem oraz, w niektórych przypadkach, efektem ekspansji kompensującej ubytki,
• podwyższoną odpornością na działanie siarczanów i innych składników chemicznych obecnych w górotworze.

W inżynierii podziemnej, obejmującej budowę tuneli, stacji metra czy podziemnych parkingów, cementy specjalne znajdują zastosowanie w iniekcji osiadań, ekranach szczelnych, obudowie tuneli drążonych tarczami TBM oraz w kotwieniu elementów konstrukcyjnych. Wymagania dotyczące szczelności i trwałości w warunkach wysokiego ciśnienia wody podziemnej sprawiają, że stosowane są tu przede wszystkim cementy o bardzo drobnym zmieleniu, wysokiej stabilności objętościowej i odporności na środowisko chemicznie agresywne.

Przemysł energetyczny, chemiczny i wysokotemperaturowy

W przemyśle energetycznym, w tym w elektrowniach konwencjonalnych, jądrowych i instalacjach odnawialnych, cementy specjalne pełnią kluczową funkcję w realizacji fundamentów maszyn, budowie chłodni kominowych, kanałów spalin oraz zbiorników. Wymagane są tu betonowe elementy o znacznej odporności na cykliczne zmiany temperatury, działanie spalin, kondensatów oraz potencjalnie agresywnych ścieków technologicznych.

W przemyśle chemicznym zastosowanie znajdują cementy chemoodporne, często modyfikowane dodatkami pucolanowymi, krzemionkowymi oraz odpornymi chemicznie kruszywami. W przypadku oddziaływania kwasów nieorganicznych tradycyjny beton cementowy ma ograniczoną trwałość, dlatego często wprowadza się rozwiązania hybrydowe, łączące beton wysokiej gęstości z powłokami ochronnymi. Mimo to dobór odpowiedniego typu cementu ma duże znaczenie dla minimalizacji szybkości degradacji struktury.

W zastosowaniach wysokotemperaturowych, takich jak piece przemysłowe, komory spalania odpadów czy instalacje metalurgiczne, wykorzystuje się przede wszystkim beton ogniotrwały na bazie cementów glinowych. Właściwości tych spoiw, takie jak stabilność w temperaturach sięgających kilkuset stopni Celsjusza oraz odporność na szoki termiczne, decydują o żywotności wykładzin i ich zdolności do zachowania szczelności. Dobór odpowiedniego rodzaju cementu glinowego oraz uziarnienia kruszyw ogniotrwałych wpływa na przewodność cieplną, rozszerzalność i wytrzymałość ogniotrwałego betonu.

Zastosowania naprawcze, remontowe i specjalistyczne

Znaczną część rynku cementów specjalnych stanowią produkty przeznaczone do napraw konstrukcji zarówno w budownictwie ogólnym, jak i przemysłowym. Naprawy często muszą być wykonywane przy ograniczonym czasie wyłączenia obiektu z eksploatacji, w trudnych warunkach atmosferycznych lub przy niepełnym dostępie do konstrukcji. Dlatego stosuje się cementy oraz mieszanki o następujących cechach:

• bardzo szybki przyrost wytrzymałości,
• kontrolowany skurcz lub ekspansję,
• dobra przyczepność do istniejącego podłoża betonowego lub stalowego,
• odporność na cykle zamrażania i rozmrażania oraz na środki odladzające.

Do napraw posadzek przemysłowych, ramp przeładunkowych i nawierzchni drogowych wykorzystuje się cementy szybkowiążące i szybkotwardniejące, które pozwalają przywrócić ruch po kilku lub kilkunastu godzinach od zakończenia prac. W pracach wewnątrz obiektów, takich jak hale magazynowe czy zakłady produkcyjne, istotna jest także ograniczona emisja lotnych związków oraz kompatybilność z późniejszymi powłokami ochronnymi i posadzkami żywicznymi.

Specjalistycznym obszarem są także cementy i zaprawy do zastosowań podwodnych lub w warunkach intensywnego działającego strumienia wody. W takich przypadkach projektuje się mieszanki o podwyższonej lepkości i ograniczonej podatności na wypłukiwanie spoiwa w początkowej fazie wiązania. Odpowiednio dobrane cementy z dodatkami stabilizującymi pozwalają na wykonywanie prac naprawczych i inwestycyjnych w obszarach, gdzie całkowite odcięcie dopływu wody jest technicznie trudne lub niemożliwe.

Warto wspomnieć także o cementach i zaprawach przeznaczonych do systemów ogrzewania podłogowego, gdzie kluczowe znaczenie ma kontrola skurczu, dobra przewodność cieplna oraz odporność na cykliczne nagrzewanie i chłodzenie. W takich rozwiązaniach stosuje się przeważnie cementy o obniżonym cieple hydratacji, z dodatkami mineralnymi i domieszkami poprawiającymi urabialność oraz właściwości reologiczne, co minimalizuje ryzyko powstawania rys i odspajania się warstw.

Rosnąca rola cementów specjalnych w przyszłości budownictwa, inżynierii i infrastruktury wynika z potrzeby zapewnienia większej trwałości, bezpieczeństwa oraz efektywności ekonomicznej obiektów, przy jednoczesnym ograniczaniu wpływu na środowisko. Innowacje w obszarze składu klinkieru, dodatków mineralnych, a także rozwój spoiw alternatywnych, takich jak geopolimery, determinują tempo przemian całego sektora materiałów wiążących i otwierają nowe perspektywy zastosowań, które jeszcze niedawno pozostawały poza zasięgiem klasycznego cementu portlandzkiego.