Port morski w Bordeaux, położony nad szeroką estuarią rzeki Garonny i Żyrondy, należy do najważniejszych węzłów transportowych zachodniej Francji. Przez stulecia kształtował gospodarczy, kulturowy i urbanistyczny charakter miasta, stanowiąc pomost między atlantyckimi szlakami żeglugowymi a zapleczem rolniczo-przemysłowym Akwitanii. Dziś, funkcjonując pod nazwą Grand Port Maritime de Bordeaux, łączy tradycję żeglugi śródlądowo-morskiej z nowoczesną infrastrukturą przeładunkową, obsługując statki, barki oraz skomplikowane łańcuchy logistyczne obsługujące Francję i całą Europę Zachodnią.

Położenie geograficzne i specyfika układu portowego

Port Bordeaux jest rozciągniętym przestrzennie kompleksem, który zajmuje obie strony koryta Garonny i Żyrondy na długości kilkudziesięciu kilometrów pomiędzy centrum miasta a ujściem do Oceanu Atlantyckiego. Jego niezwykłość polega na połączeniu portu śródmiejskiego – historycznych nabrzeży w pobliżu klasycystycznych kwartałów Bordeaux – z nowoczesnymi terminalami zlokalizowanymi bliżej oceanu, w tym w rejonie Pauillac, Blaye czy Le Verdon-sur-Mer.

Położenie nad estuarią Żyrondy ma kluczowe znaczenie żeglugowe. Szerokie, lecz stosunkowo płytkie ujście rzeki wymaga stałego utrzymywania toru wodnego i prowadzenia prac hydrotechnicznych, aby zapewnić bezpieczną żeglugę większym jednostkom morskim. Głębokość toru wodnego, modernizowana i utrzymywana regularnymi pracami czerpalnymi, pozwala na obsługę statków o znacznym zanurzeniu, choć nieco mniejszym niż w głównych portach kontenerowych Morza Północnego. Specyfika hydrologiczna – zmienność pływów i osadów rzecznych – wymusza zaawansowany system nawigacyjny i precyzyjne planowanie ruchu statków.

Bliskość atlantyckiego wybrzeża i jednocześnie bezpośredni dostęp w głąb lądu sprawiają, że port Bordeaux pełni funkcję bramy dla produktów regionu Nowa Akwitania. System rzeczny Garonny zapewnia dogodne połączenie z portami rzecznymi położonymi na południu i w centrum Francji, ułatwiając transport towarów masowych, a w szczególności produktów rolnych i przemysłowych. W przeciwieństwie do wielu portów stricte morskich, Bordeaux może korzystać z tradycji żeglugi rzeczno-morskiej, co poszerza wachlarz rozwiązań logistycznych.

Istotną cechą geograficzną jest także bliskość regionów winiarskich Médoc, Graves i Entre-Deux-Mers. Historycznie to właśnie możliwość łatwego spławiania beczek z winem Garonną w kierunku wybrzeża i dalej ku Anglii, Niderlandom czy krajom skandynawskim zadecydowała o rozkwicie Bordeaux jako centrum handlu. Dziś, choć struktura towarów jest o wiele bardziej złożona, uwarunkowania geograficzne nadal rzutują na profil przeładunków i wizerunek portu jako bramy do jednego z najsłynniejszych regionów winiarskich świata.

Historia rozwoju portu i jego znaczenie gospodarcze

Początki portu w Bordeaux sięgają czasów starożytnych, kiedy rzymska osada Burdigala stała się ważnym ośrodkiem handlu na szlaku łączącym Atlantyk z wnętrzem Galii. Naturalnie osłonięte zakole rzeki, sprzyjające kotwiczeniu statków, było idealnym miejscem do rozwoju działalności kupieckiej. Z biegiem stuleci port stał się kluczowym elementem sieci handlowej łączącej Francję z Wyspami Brytyjskimi, Północną Europą i basenem Morza Śródziemnego.

Średniowiecze i okres panowania angielskiego w Akwitanii wzmocniły więź Bordeaux z handlem morskim. To właśnie wtedy wino z regionu Gironde zyskało ogromną popularność w Anglii, a port stał się centrum eksportu trunków, zboża, drewna i innych surowców. W późniejszych wiekach, zwłaszcza w epoce kolonialnej, port Bordeaux odegrał istotną rolę w wymianie z Antylami i koloniami francuskimi, choć ten rozdział historii wiąże się także z udziałem w transatlantyckim handlu niewolnikami.

Rozwój przemysłu i handlu w XIX wieku przyniósł portowi dalszą rozbudowę doków, magazynów i infrastruktury przeładunkowej. Zmodernizowane nabrzeża, budowa linii kolejowych i rozwój transportu rzecznego ugruntowały pozycję Bordeaux jako jednego z najważniejszych portów zachodniej Francji. Port stał się nie tylko miejscem przeładunku wina, ale także drewna, rud metali, produktów rolnych oraz towarów kolonialnych, takich jak kawa, kakao czy cukier.

W XX wieku, wraz z dwoma wojnami światowymi, port nabrał znaczenia strategicznego. Zachodnie wybrzeże Francji było kluczowe dla zaopatrzenia i działań wojskowych, a infrastruktura portowa w Bordeaux ucierpiała wskutek bombardowań i działań wojennych. Okres powojenny to czas odbudowy, modernizacji basenów portowych i dostosowania do rosnących wymogów transportu morskiego – w tym do wprowadzenia konteneryzacji i większych statków handlowych.

Współcześnie port Bordeaux, działający jako Grand Port Maritime de Bordeaux, jest kluczowym ogniwem regionalnej i krajowej gospodarki. Pełni funkcję węzła logistycznego dla sektora energetycznego, rolno-spożywczego i chemicznego, a także ważnej bazy dla obsługi łańcuchów dostaw w zachodniej części Francji. Jego znaczenie gospodarcze mierzone jest nie tylko liczbą przeładowanych ton towarów, lecz także miejscami pracy, jakie tworzy bezpośrednio i pośrednio – od operatorów portowych, przez firmy spedycyjne, po branżę turystyczną i usługową w mieście.

Port jest również jednym z motorów inwestycji publicznych i prywatnych. Modernizacja nabrzeży, budowa centrów logistycznych, magazynów chłodniczych i terminali intermodalnych przyciąga przedsiębiorstwa z sektora logistyki, dystrybucji i przetwórstwa. Współpraca z samorządem miejskim i regionalnym wpisuje port w długoterminową strategię rozwoju Bordeaux jako metropolii o silnym profilu gospodarczym, ale jednocześnie dbającej o zrównoważony rozwój przestrzenny i środowiskowy.

Rodzaje ładunków i kierunki wymiany handlowej

Struktura ładunków obsługiwanych w porcie Bordeaux jest zróżnicowana, co wyróżnia go na tle niektórych wyspecjalizowanych portów kontenerowych czy masowych. Jednym z filarów są surowce energetyczne – przede wszystkim produkty ropopochodne, paliwa oraz gaz płynny. Terminale zlokalizowane bliżej ujścia Żyrondy są przystosowane do obsługi tankowców i statków przewożących różnego rodzaju produkty chemiczne. Obecność tych instalacji sprawia, że port odgrywa istotną rolę w systemie zaopatrzenia południowo-zachodniej Francji w paliwa i surowce do przemysłu chemicznego.

Równie ważną kategorię stanowią ładunki masowe suche, takie jak zboża, pasze, rudki mineralne czy nawozy. Region Nowa Akwitania jest jednym z ważniejszych obszarów produkcji rolnej, a port służy zarówno do eksportu nadwyżek zbożowych, jak i do importu surowców wykorzystywanych w przemyśle paszowym i rolniczym. Infrastruktura przeznaczona do obsługi tych ładunków obejmuje silosy, przenośniki taśmowe oraz wyspecjalizowane urządzenia do szybkiego załadunku i wyładunku statków masowych.

Nie sposób pominąć roli portu w handlu produktami rolno-spożywczymi o wyższym stopniu przetworzenia. Oprócz samego wina – które, choć w dużej mierze transportowane jest dziś drogą lądową, wciąż pojawia się w statystykach portowych – istotne są także inne wyroby spożywcze, jak konserwy rybne, przetwory mleczne czy specjalistyczne produkty regionalne. Port jest wykorzystywany jako punkt dystrybucji na rynki odległe geograficznie, gdzie opłacalność transportu morskiego jest wysoka w porównaniu z innymi środkami transportu.

Kolejną grupę stanowią ładunki kontenerowe i drobnica. Choć Bordeaux nie może się równać pod względem skali z gigantami kontenerowymi, jego terminale kontenerowe obsługują istotne strumienie towarów związanych z regionalnym przemysłem i handlem. W kontenerach trafiają tu komponenty dla zakładów przemysłowych, wyroby gotowe, części samochodowe, sprzęt elektroniczny oraz produkty chemiczne. Wielką zaletą jest możliwość łączenia transporu kontenerowego z siecią kolejową i drogową, co umożliwia sprawną dystrybucję do innych regionów Francji i krajów sąsiednich.

Port Bordeaux uczestniczy także w przewozach związanych z przemysłem drzewnym – eksportowane są drewno, wyroby z papieru i tektury, a także materiały budowlane. Z uwagi na rozległe kompleksy leśne w południowo-zachodniej Francji oraz rozwinięty przemysł celulozowo-papierniczy, port pełni istotną funkcję w łańcuchu dostaw tej branży. Towary te często transportuje się w formie masowej lub w kontenerach, zależnie od wymagań klienta i kierunku dostawy.

Kierunki wymiany handlowej obejmują przede wszystkim Europę Zachodnią, Wyspy Brytyjskie, basen Morza Śródziemnego oraz – poprzez połączenia oceaniczne – Amerykę Północną, Amerykę Południową i Afrykę. Historyczne związki handlowe z krajami atlantyckimi, takimi jak Wielka Brytania czy Kanada, wciąż są widoczne, choć współczesna struktura handlu jest znacznie bardziej zglobalizowana. Wymiana towarowa zależy od bieżącej koniunktury gospodarczej, cen surowców energetycznych i rolnych oraz od decyzji przedsiębiorstw korzystających z infrastruktury portowej.

Przepustowość, infrastruktura i rozwój logistyczny

Przepustowość portu Bordeaux jest determinowana zarówno przez możliwości techniczne terminali, jak i przez warunki nawigacyjne estuarii Żyrondy. Roczne przeładunki sięgają kilku milionów ton, a struktura towarowa zmienia się w czasie w zależności od sytuacji na rynkach światowych. Port jest zaprojektowany do obsługi różnorodnych typów statków: od mniejszych jednostek przywożących drobnicę lub ładunki projektowe, po większe masowce i tankowce operujące w rejonie najbardziej wysuniętych na zachód terminali.

Portowy system składa się z kilku głównych kompleksów przeładunkowych, rozmieszczonych wzdłuż rzeki. Każdy z nich posiada wyspecjalizowaną infrastrukturę: nabrzeża do ładunków masowych, terminale paliwowe, magazyny wielkopowierzchniowe, place składowe, a także urządzenia przeładunkowe o różnej nośności. Dźwigi portowe, suwnice bramowe, systemy przenośników i rurociągów tworzą złożoną sieć techniczną, która umożliwia szybki przeładunek towarów i minimalizację czasu postoju jednostek pływających.

Istotnym elementem systemu jest integracja z transportem lądowym. Port Bordeaux jest połączony z krajową siecią autostrad, umożliwiając szybkie dostawy towarów do innych regionów Francji – w tym do aglomeracji paryskiej, Lyonu czy Tuluzy. Połączenia kolejowe zapewniają transport masowy produktów energetycznych, kruszyw, zboża i kontenerów. Dzięki temu port funkcjonuje jako multimodalny węzeł transportowy, w którym łączą się różne środki przewozu, zwiększając elastyczność i odporność łańcuchów logistycznych.

W ostatnich dekadach władze portowe inwestują w rozbudowę terminali intermodalnych – miejsc, w których przeładowuje się kontenery i naczepy z samochodów ciężarowych na wagony kolejowe i odwrotnie. Celem tych inwestycji jest zwiększenie udziału kolei i żeglugi śródlądowej w obsłudze portu, co ma ograniczyć zatłoczenie dróg i emisję zanieczyszczeń. Tego rodzaju projekty wpisują się w europejską politykę zrównoważonego transportu, wspieraną również przez fundusze unijne.

Port systematycznie unowocześnia swoje systemy informatyczne i zarządcze. Wprowadzane są platformy cyfrowe, które umożliwiają śledzenie ładunków w czasie rzeczywistym, rezerwację usług portowych oraz optymalizację operacji przeładunkowych. Zaawansowane systemy planowania ruchu statków pomagają zminimalizować przestoje i lepiej wykorzystać dostępne zdolności przeładunkowe. Ten cyfrowy komponent infrastruktury staje się równie ważny jak fizyczne urządzenia portowe.

Ważnym aspektem planowania rozwoju jest dostosowanie portu do zmian w globalnej flocie handlowej. Rosnące rozmiary statków wymagają odpowiedniej głębokości toru wodnego, długości i wytrzymałości nabrzeży, a także rozbudowanych placów składowych. W tym zakresie Bordeaux musi godzić ambicje rozwojowe z uwarunkowaniami środowiskowymi i hydrologicznymi estuarii, które jest delikatnym ekosystemem, wymagającym ochrony przed nadmierną ingerencją człowieka.

Powiązania portu z miastem i regionem

Port Bordeaux jest ściśle związany z rozwojem urbanistycznym i społecznym miasta. Historyczne nabrzeża, które niegdyś tętniły życiem przeładunkowym, zostały w dużej mierze przekształcone w przestrzenie publiczne, bulwary i tereny rekreacyjne, wpisujące się w rewitalizację centrum. Dawne magazyny portowe znalazły nowe zastosowanie jako obiekty kulturalne, handlowe i gastronomiczne, przyciągając mieszkańców i turystów. Jednocześnie główne operacje przeładunkowe zostały przesunięte w dół rzeki, z dala od gęstej zabudowy miejskiej, co ogranicza uciążliwości hałasu i ruchu ciężarówek.

Relacja między miastem a portem nie zawsze była harmonijna. Przez długi czas działalność przeładunkowa wiązała się z zanieczyszczeniem, hałasem i utrudnieniami komunikacyjnymi. Dopiero stopniowe przenoszenie ciężkich operacji do bardziej oddalonych terminali, w połączeniu z inwestycjami w infrastrukturę drogową i kolejową, pozwoliło poprawić jakość życia w śródmieściu. Dziś władze miejskie i portowe starają się współpracować, aby rozwój gospodarczy portu był zbieżny z wizją nowoczesnej, atrakcyjnej metropolii.

Port generuje znaczącą liczbę miejsc pracy w regionie. Oprócz bezpośredniego zatrudnienia w administracji portowej, terminalach i służbach technicznych, tworzy on tysiące stanowisk w firmach spedycyjnych, agencjach celnych, przedsiębiorstwach transportowych, magazynach, warsztatach serwisowych czy sektorze usługowym. Efekt mnożnikowy gospodarki portowej jest odczuwalny w całym regionie – od producentów rolnych korzystających z kanałów eksportowych, po firmy przemysłowe importujące surowce.

Port pełni także funkcję prestiżową i wizerunkową. Obecność nowoczesnej infrastruktury logistycznej oraz dostęp do globalnych szlaków handlowych zwiększa atrakcyjność Bordeaux jako miejsca lokowania inwestycji przemysłowych i centrów dystrybucyjnych. Przedsiębiorstwa, które planują dystrybucję produktów na rynki zagraniczne, często biorą pod uwagę możliwość korzystania z lokalnego portu morskiego, co skraca łańcuch dostaw i ułatwia zarządzanie logistyką.

Władze portu angażują się również w projekty społeczno-kulturalne i edukacyjne. Organizowane są dni otwarte, wystawy i wydarzenia, które przybliżają mieszkańcom funkcjonowanie portu, jego historię oraz wyzwania współczesnej gospodarki morskiej. Tego typu inicjatywy pomagają budować zrozumienie i akceptację dla inwestycji portowych, a także inspirują młodych ludzi do wyboru zawodów związanych z gospodarką morską i logistyką.

Aspekty ekologiczne i zrównoważony rozwój

Działalność portu wrażliwego ekologicznie obszaru, jakim jest estuarium Żyrondy, wymaga szczególnej troski o środowisko. Port Bordeaux wdraża szereg środków mających na celu ograniczenie negatywnego wpływu przeładunków i ruchu statków na ekosystem wodny i nadbrzeżny. Obejmuje to m.in. monitorowanie jakości wód, kontrolę emisji zanieczyszczeń, zarządzanie odpadami i substancjami niebezpiecznymi oraz ograniczanie hałasu.

Jednym z kluczowych kierunków działań jest redukcja emisji gazów cieplarnianych. Port zachęca armatorów do korzystania z paliw o niższej zawartości siarki oraz do modernizacji jednostek pływających. Równocześnie inwestuje w poprawę efektywności energetycznej własnej infrastruktury: oświetlenie LED, systemy odzysku energii, optymalizację zużycia mediów w budynkach i na nabrzeżach. Plany rozwoju obejmują również zwiększanie udziału energii odnawialnej, np. poprzez instalację paneli fotowoltaicznych na dachach magazynów czy wykorzystanie energii wiatru.

Istotnym narzędziem zrównoważonego rozwoju jest promocja żeglugi bliskiego zasięgu i transportu multimodalnego. Zwiększanie udziału kolei i żeglugi śródlądowej w obsłudze portu ogranicza liczbę samochodów ciężarowych na drogach, a co za tym idzie – emisję spalin, hałas i zatłoczenie. Port uczestniczy w projektach badawczych i pilotażowych mających na celu wprowadzenie bardziej ekologicznych rozwiązań logistycznych, w tym wykorzystania paliw alternatywnych czy hybrydowych jednostek transportowych.

Ważnym wyzwaniem jest także ochrona bioróżnorodności estuarii. Prace czerpalne, budowa umocnień i nabrzeży oraz zwiększony ruch statków mogą wpływać na siedliska ptaków, ryb i innych organizmów wodnych. Dlatego inwestycje infrastrukturalne w porcie są poprzedzane analizami oddziaływania na środowisko, a ich realizacji towarzyszą działania kompensacyjne, takie jak tworzenie stref chronionych, odtwarzanie siedlisk czy nasadzenia roślinności nadbrzeżnej.

Port Bordeaux stara się również podnosić świadomość ekologiczną użytkowników. Prowadzone są programy szkoleniowe dla pracowników terminali i firm działających na terenie portu, obejmujące zasady bezpiecznego obchodzenia się z substancjami niebezpiecznymi, procedury reagowania w razie wycieków oraz dobre praktyki ograniczania odpadów. Współpraca z organizacjami pozarządowymi i instytucjami naukowymi pozwala na bieżącą ocenę skuteczności tych działań i wprowadzanie ulepszeń.

Turystyka, rejsy wycieczkowe i walory kulturowe

Oprócz funkcji stricte handlowej, port Bordeaux odgrywa coraz ważniejszą rolę w obsłudze ruchu turystycznego, w szczególności statków wycieczkowych. Dzięki położeniu nad szeroką rzeką, duże jednostki pasażerskie mogą cumować stosunkowo blisko centrum miasta, co czyni Bordeaux atrakcyjnym portem zawinięcia na trasach rejsów atlantyckich i europejskich. Turyści mogą w krótkim czasie dotrzeć pieszo do zabytkowych kwartałów miasta, odwiedzać muzea, restauracje i sklepy z lokalnymi produktami.

Rozwój ruchu wycieczkowego generuje dodatkowe przychody dla lokalnej gospodarki – od usług przewodnickich, przez transport autokarowy do winnic, po usługi gastronomiczne i hotelarskie. Jednocześnie wymaga odpowiedniego zarządzania, aby uniknąć nadmiernego obciążenia centrum miasta i zachować jego walory kulturowe. Port i władze miejskie współpracują przy planowaniu harmonogramów zawinięć, regulacji ruchu autokarów oraz tworzeniu infrastruktury dla pasażerów, takiej jak terminale pasażerskie czy punkty informacji turystycznej.

Historyczne nabrzeża Bordeaux, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, są świadectwem długiej tradycji morskiej miasta. Zachowane magazyny, budynki kupieckie i nadbrzeżne bulwary stanowią scenerię, która przypomina o czasach, gdy rzeka Garonna była główną arterią handlu. Współczesne wykorzystanie tej przestrzeni do celów rekreacyjnych i kulturalnych, w tym organizacji festiwali, targów i wydarzeń związanych z kulturą wina, nadaje portowej historii nowe znaczenia.

Port jest także miejscem wydarzeń edukacyjnych i kulturalnych związanych z żeglugą i historią Bordeaux. Wystawy poświęcone budowie statków, handlowi morskiemu, a także trudnym aspektom przeszłości, jak uczestnictwo miasta w handlu niewolnikami, przyczyniają się do pogłębienia wiedzy i refleksji nad rolą portu w historii świata. Tego typu działania wzmacniają tożsamość mieszkańców, a jednocześnie otwierają przestrzeń do dialogu z turystami i społecznością międzynarodową.

Perspektywy rozwoju i wyzwania przyszłości

Przyszłość portu Bordeaux zależy od zdolności adaptacji do zmieniających się warunków gospodarczych, technologicznych i środowiskowych. Globalizacja handlu, rosnąca konkurencja między portami, zmiany w strukturze floty oraz presja na dekarbonizację transportu morskiego stawiają przed nim szereg wyzwań. Aby utrzymać konkurencyjność, port musi inwestować w nowoczesną infrastrukturę, rozwiązania cyfrowe i ekologiczne, a także rozwijać swoje atuty regionalne.

Jednym z kierunków rozwoju jest dalsza specjalizacja w wybranych grupach ładunków, takich jak produkty energetyczne nowej generacji, ładunki masowe związane z rolnictwem i przemysłem drzewnym czy ładunki projektowe i ponadgabarytowe. Port może wykorzystać swoje położenie i doświadczenie, by stać się ważnym ogniwem w łańcuchach dostaw dla sektora energii odnawialnej, obejmujących np. komponenty farm wiatrowych na morzu czy instalacji fotowoltaicznych.

Drugim obszarem jest intensyfikacja cyfryzacji i automatyzacji. Rozwój portowych systemów zarządzania, integracja danych z operatorami logistycznymi i armatorami, a także wprowadzanie rozwiązań z zakresu internetu rzeczy, sztucznej inteligencji i analizy danych może zwiększyć efektywność operacji i poprawić jakość obsługi klientów. Port Bordeaux ma szansę stać się przykładem średniej wielkości portu, który dzięki innowacjom technologicznym utrzymuje silną pozycję na rynku.

Istotnym zadaniem będzie także ograniczanie śladu węglowego portu i wspieranie transformacji energetycznej sektora morskiego. W dłuższej perspektywie może to oznaczać rozwój infrastruktury do bunkrowania statków paliwami alternatywnymi, takimi jak LNG, metanol czy paliwa syntetyczne, a także przygotowanie do obsługi jednostek napędzanych energią elektryczną lub wodorową. Port może stać się miejscem testowania innowacyjnych rozwiązań z zakresu zrównoważonego transportu, integrowanych z regionalną strategią klimatyczną.

Wyzwania dotyczą również relacji z miastem i społecznością lokalną. Utrzymanie akceptacji społecznej dla rozbudowy portu wymaga przejrzystej komunikacji, konsultacji publicznych i uwzględniania oczekiwań mieszkańców. Projekty infrastrukturalne muszą harmonizować z planami urbanistycznymi, ochroną krajobrazu i walorów kulturowych Bordeaux. Równowaga między funkcją gospodarczą a jakością życia stanie się jednym z kluczowych kryteriów oceny przyszłych inwestycji.

Port Bordeaux stoi także przed koniecznością dostosowania się do zmieniających się łańcuchów dostaw, które mogą ulegać skracaniu i regionalizacji pod wpływem wydarzeń geopolitycznych, kryzysów zdrowotnych czy zmian regulacyjnych. Dywersyfikacja partnerów handlowych, elastyczność w obsłudze nowych strumieni towarów oraz współpraca z innymi portami – zarówno francuskimi, jak i zagranicznymi – mogą pomóc zbudować odporność na wstrząsy gospodarcze.

Wreszcie, istotną rolę odegra rozwój kapitału ludzkiego. Nowoczesny port potrzebuje wysoko wykwalifikowanych pracowników – operatorów nowoczesnych urządzeń przeładunkowych, specjalistów IT, ekspertów ds. logistyki i ochrony środowiska. Programy szkoleniowe, współpraca z uczelniami i szkołami zawodowymi, a także promocja ścieżek kariery w sektorze morskim są niezbędne, by zapewnić ciągłość pokoleniową i zdolność portu do innowacji w nadchodzących dekadach. Dzięki temu Bordeaux może pozostać ważnym, dynamicznie rozwijającym się ogniwem francuskiej i europejskiej gospodarki morskiej.