Stop miedzi CuSn, powszechnie znany jako brąz cynowy, należy do najstarszych i jednocześnie najbardziej perspektywicznych technologicznie materiałów konstrukcyjnych. Łączy w sobie bardzo dobre własności mechaniczne, wysoką odporność na korozję, dobre przewodnictwo cieplne i przyzwoite przewodnictwo elektryczne. Dzięki temu znajduje zastosowanie zarówno w klasycznych gałęziach przemysłu ciężkiego, jak i w nowoczesnych sektorach precyzyjnych, takich jak elektronika, lotnictwo czy technika medyczna. Oznaczenie CuSn obejmuje szeroką rodzinę stopów, w których głównym składnikiem jest miedź, a kluczowym dodatkiem – cyna, często uzupełniana innymi pierwiastkami poprawiającymi konkretne właściwości użytkowe. Zrozumienie składu, procesów wytwarzania oraz kierunków zastosowań tych stopów pozwala lepiej docenić ich znaczenie gospodarcze i technologiczne.

Charakterystyka i skład stopu CuSn

W oznaczeniu CuSn litery Cu oznaczają miedź (łac. cuprum), a Sn – cynę (łac. stannum). W praktyce przemysłowej stop ten określany jest jako brąz cynowy. Zależnie od przeznaczenia zawartość cyny może wahać się typowo od ok. 3–4% aż do ok. 12–14% masowych, choć istnieją również kompozycje o niższej i wyższej zawartości. Im więcej cyny, tym wyższa twardość i wytrzymałość, ale niższa plastyczność i nieco gorsze przewodnictwo elektryczne.

Do rodziny stopów CuSn zalicza się kilka ważnych grup materiałowych:

• brązy odlewnicze – przeznaczone głównie do wykonywania odlewów o skomplikowanych kształtach, często z dodatkiem ołowiu, fosforu, niklu czy cynku;
• brązy do obróbki plastycznej – walcowane, ciągnione, kute, przeznaczone na blachy, taśmy, pręty i druty o określonych własnościach mechanicznych;
• brązy łożyskowe – zoptymalizowane pod kątem pracy w warunkach tarcia, w łożyskach ślizgowych i tulejach;
• brązy sprężynujące – o podwyższonej sprężystości, stosowane w elementach sprężyn, zacisków, styków elektrycznych.

Cyna jako główny dodatek stopowy znacząco poprawia odporność na ścieranie i wytrzymałość na rozciąganie w porównaniu z czystą miedzią. W zależności od zawartości cyny i ewentualnych dodatków (np. fosfor, aluminium, nikiel, ołów) uzyskuje się różne kombinacje faz metalicznych, przede wszystkim roztwór stały cyny w miedzi (faza α), a przy wyższych zawartościach również fazy międzymetaliczne. Odpowiednio dobrany skład i obróbka cieplna pozwalają sterować zarówno twardością, jak i udarnością czy odpornością na korozję.

Typowy skład przykładowych brązów CuSn (wartości orientacyjne):

• CuSn6 – ok. 6% Sn, reszta Cu, minimalne domieszki innych pierwiastków; dobry kompromis między plastycznością a wytrzymałością;
• CuSn8 – ok. 8% Sn; wyższa twardość i wytrzymałość, często stosowany na elementy sprężyste i części maszyn;
• CuSn12 – ok. 12% Sn; twardy brąz do zastosowań specjalnych, np. odporne na zużycie części łożyskowe i ślizgowe.

Brązy CuSn cechują się gęstością porównywalną z innymi stopami miedzi (ok. 8,7–8,9 g/cm³), dobrą przewodnością cieplną oraz podwyższoną odpornością na działanie wielu środowisk korozyjnych, w tym wody morskiej i licznych roztworów przemysłowych. Ważną cechą jest także dobra odporność korozyjna, dzięki której brązy cynowe stosuje się w aparaturze chemicznej, na armaturę i elementy instalacji eksploatowanych w trudnych warunkach.

Technologie wytwarzania i obróbki stopu CuSn

Topienie i rafinacja stopu

Produkcja stopów CuSn rozpoczyna się od przygotowania wsadu obejmującego miedź elektrolityczną, cynę w postaci metalu technicznego oraz ewentualne dodatki stopowe. W zależności od skali wytwarzania stosuje się piece tyglowe, piece indukcyjne lub piece płomieniowe. Kluczowym etapem jest kontrola składu chemicznego oraz czystości stopu, ponieważ zanieczyszczenia, zwłaszcza siarka, tlen czy żelazo, mogą pogarszać własności mechaniczne i korozyjne.

Do stopionej miedzi wprowadza się stopniowo cynę oraz inne dodatki, dbając o odpowiednie mieszanie ciekłego metalu. W celu ograniczenia utleniania składników stosuje się atmosfery ochronne (np. azot, argon) lub topniki. Następnie przeprowadza się rafinację, polegającą na usunięciu żużla, gazów i inkluzji niemetalicznych. Rafinacja ma kluczowe znaczenie zwłaszcza w przypadku brązów przeznaczonych do obróbki plastycznej, gdzie wysoka czystość strukturalna przekłada się na lepszą plastyczność i żywotność narzędzi.

Odlewanie brązów CuSn

Znaczna część stopów CuSn jest przetwarzana odlewniczo. Stosuje się zarówno proste wlewanie grawitacyjne do form piaskowych, jak i bardziej zaawansowane technologie: odlewanie kokilowe, odlewanie odśrodkowe czy odlewanie ciśnieniowe w wybranych gatunkach. Wybór metody odlewania zależy od geometrii detalu, wymaganej jakości powierzchni i dokładności wymiarowej.

W odlewnictwie brązów cynowych ważne jest kontrolowanie skurczu odlewniczego i skłonności do tworzenia się porowatości skurczowej. Dlatego projektuje się odpowiedni układ wlewowy i nadlewy kompensujące skurcz. Odlewy z brązu CuSn są często wykorzystywane jako półfabrykaty do dalszej obróbki mechanicznej – toczenia, frezowania, wiercenia czy szlifowania – np. na tuleje, koła zębate lub pierścienie łożyskowe.

Walcowanie, kucie i ciągnienie

Drugą bardzo ważną grupę stanowią brązy przeznaczone do obróbki plastycznej. Po odlaniu wlewków (np. w postaci kęsów, kęsisk lub wlewek) przeprowadza się ich obróbkę plastyczną na gorąco i na zimno.

• Walcowanie umożliwia otrzymywanie blach, taśm i płaskowników o określonej grubości. Wstępne walcowanie na gorąco zmniejsza przekrój i ujednorodnia strukturę, a kolejne przepusty na zimno podnoszą twardość i wytrzymałość poprzez umocnienie odkształceniowe.
• Kucie stosuje się głównie dla detali wymagających wysokiej gęstości materiału, jednorodnej struktury oraz podwyższonej wytrzymałości zmęczeniowej, np. dla części pracujących pod zmiennym obciążeniem.
• Ciągnienie prętów i drutów z brązu CuSn6 czy CuSn8 pozwala uzyskać półfabrykaty o małych średnicach i wysokiej dokładności wymiarowej. Druty i cienkie taśmy są później wykorzystywane m.in. w elektrotechnice i sprężynach technicznych.

Kontrola temperatury nagrzewania i stopnia odkształcenia jest kluczowa, ponieważ zbyt wysoka temperatura może sprzyjać nadmiernemu rozrostowi ziarna, a zbyt niska – pękaniu podczas odkształcania. W praktyce dobiera się więc takie parametry, aby zapewnić korzystną kombinację plastyczności i wytrzymałości.

Obróbka cieplna i mikrostruktura

Brązy CuSn dobrze reagują na obróbkę cieplną, która pozwala sterować strukturą i własnościami materiału. Podstawowymi procesami są wyżarzanie zmiękczające, wyżarzanie rekrystalizujące oraz – w przypadku wybranych gatunków – obróbka umacniająca poprzez odkształcenie i starzenie.

• Wyżarzanie zmiękczające polega na nagrzaniu materiału do temperatury powodującej rozpad umocnienia odkształceniowego i częściową rekrystalizację, a następnie na powolnym chłodzeniu. Celem jest przywrócenie plastyczności, ułatwienie dalszej obróbki plastycznej lub skrawaniem.
• Wyżarzanie rekrystalizujące przeprowadza się po intensywnym odkształceniu na zimno. W jego wyniku dochodzi do formowania nowych, drobnych ziaren, co poprawia ciągliwość i zmniejsza twardość.
• Obróbka starzeniowa może być stosowana dla niektórych modyfikowanych brązów CuSn z dodatkami, aby zwiększyć twardość i wytrzymałość zmęczeniową poprzez wydzielenia faz międzymetalicznych.

Kształtowanie właściwej mikrostruktury – jednorodnej, o drobnym ziarnie – wpływa bezpośrednio na odporność na pękanie, zmęczenie, ścieranie oraz na zachowanie materiału podczas eksploatacji w zmiennych temperaturach.

Obróbka skrawaniem i wykończeniowa

Stopy CuSn należą do materiałów stosunkowo dobrze obrabialnych skrawaniem, choć ich skrawalność jest nieco niższa od mosiądzów i aluminium. W zależności od zawartości cyny i ewentualnych dodatków (np. ołowiu) dobiera się odpowiednie narzędzia i parametry skrawania. Dla uzyskania wysokiej jakości powierzchni zaleca się stosowanie narzędzi z węglików spiekanych lub w technologiach zaawansowanych – powlekanych narzędzi z ostrzami z węglików lub ceramiki.

W wielu zastosowaniach wymagane są precyzyjne wymiarowo i gładkie powierzchnie, dlatego elementy z CuSn poddaje się szlifowaniu, docieraniu czy polerowaniu. Szczególne znaczenie ma to w produkcji precyzyjnych części maszyn, zaworów i elementów hydraulicznych, gdzie mała chropowatość przekłada się na lepszą szczelność i mniejsze zużycie.

Zastosowania stopu CuSn w przemyśle i technice

Brązy CuSn w przemyśle maszynowym

Przemysł maszynowy jest jednym z głównych odbiorców stopów CuSn. Wysoka odporność na zużycie, dobra wytrzymałość i korzystne właściwości ślizgowe sprawiają, że brązy cynowe są szeroko stosowane na elementy pracujące w warunkach tarcia. Typowe zastosowania obejmują:

• tuleje łożysk ślizgowych w maszynach przemysłowych, pojazdach szynowych, maszynach rolniczych i budowlanych;
• pierścienie, panewki i segmenty łożyskowe w silnikach, sprężarkach oraz przekładniach;
• koła zębate narażone na duże obciążenia oraz przerywane warunki smarowania, gdzie ważna jest zarówno wytrzymałość, jak i zdolność do pracy awaryjnej przy ograniczonym smarowaniu;
• przekładnie ślimakowe, w których stosuje się brązowe koło współpracujące ze stalowym ślimakiem, co pozwala zminimalizować zużycie i zjawisko zacierania.

Brąz cynowy dzięki swojej plastyczności i odporności na uderzeniowe obciążenia wykorzystywany jest także w elementach sprężystych i amortyzujących. Przykładowo, sprężyny talerzowe, podkładki sprężyste czy elementy kompensacyjne w układach hydraulicznych produkuje się z taśm CuSn8 lub pokrewnych stopów. Takie części mogą pracować w cyklicznych obciążeniach przez długi czas, zachowując stabilne parametry mechaniczne.

Elektrotechnika i elektronika

W branży elektrotechnicznej ważne jest połączenie przewodności elektrycznej z właściwościami mechanicznymi i odpornością na korozję. Czysta miedź ma bardzo dobrą przewodność, ale jest stosunkowo miękka i podatna na uszkodzenia mechaniczne. Brąz CuSn, zwłaszcza w postaci umocnionych na zimno blach i taśm, stanowi kompromis, który często okazuje się korzystniejszy w zastosowaniach konstrukcyjno-przewodzących.

Typowe wyroby z brązów CuSn w elektrotechnice to:

• styki i złącza elektryczne, w których liczy się zarówno przewodność, jak i odporność na zmęczenie przy wielokrotnym sprężystym odkształceniu;
• sprężyste zaciski i klamry przewodzące stosowane w aparaturze rozdzielczej i urządzeniach elektronicznych;
• elementy przełączników, przekaźników, gniazd i wtyczek, dla których brąz cynowy zapewnia trwały docisk oraz odporność na korozję w środowisku powietrza i podwyższonej wilgotności;
• cienkie taśmy i paski do wykonywania obwodów sprężystych i modułów kontaktowych w urządzeniach sterowniczych.

Ze względu na zdolność do pracy w podwyższonej temperaturze oraz stabilność wymiarową, brąz CuSn używany jest również w elementach przeznaczonych do lutowania i montażu na płytkach drukowanych, gdzie zachowanie geometrii styków ma kluczowe znaczenie dla niezawodności.

Przemysł chemiczny i morski

Odporność stopów CuSn na korozję w wielu agresywnych środowiskach sprawia, że znajdują one zastosowanie w przemyśle chemicznym i w instalacjach mających kontakt z wodą morską. W porównaniu z wieloma stalami węglowymi i stopowymi, brąz cynowy lepiej znosi działanie roztworów soli, wody morskiej i części mediów procesowych, szczególnie przy umiarkowanych temperaturach.

Przykłady zastosowań w tej dziedzinie:

• elementy armatury przemysłowej – zawory, zasuwy, kurki, złączki i korpusy małych urządzeń;
• części pomp, zwłaszcza wirniki, tuleje i pierścienie uszczelniające eksploatowane w wodzie, wodzie morskiej lub roztworach solnych;
• wymienniki ciepła i elementy instalacji chłodniczych, w których wymagana jest zarówno dobra przewodność cieplna, jak i trwałość eksploatacyjna;
• akcesoria okrętowe: okucia pokładowe, śruby regulacyjne, niektóre typy łożysk i prowadnic.

W zastosowaniach morskich, gdzie obecne są zarówno sól, jak i intensywne warunki mechaniczne (wibracje, uderzenia fal, tarcie piasku i cząstek stałych), brąz CuSn wykazuje przewagę dzięki połączeniu odporności korozyjnej i ściernej. To czyni go materiałem preferowanym tam, gdzie żywotność i niezawodność mają decydujące znaczenie.

Budownictwo, architektura i sztuka

Stopy CuSn, obok tradycyjnych zastosowań technicznych, odgrywają również istotną rolę w budownictwie i sztuce użytkowej. W architekturze wykorzystuje się je do produkcji elementów ozdobnych, okuć drzwiowych, poręczy, balustrad oraz okładzin i detali fasadowych. Naturalne patynowanie się miedzi i brązu, czyli tworzenie warstwy tlenków i węglanów, nadaje powierzchni charakterystyczny, szlachetny wygląd, ceniony szczególnie w obiektach zabytkowych i reprezentacyjnych.

W dziedzinie sztuki i rzemiosła artystycznego brąz cynowy jest materiałem klasycznym do odlewania rzeźb, popiersi i płaskorzeźb. Od starożytnych cywilizacji aż po współczesnych artystów stop ten pozostaje jednym z podstawowych materiałów rzeźbiarskich. Odpowiednio dobrane parametry odlewania, a także możliwość nadawania patyny chemicznej, pozwalają uzyskać trwałe i estetyczne dzieła o bardzo wysokiej odporności na warunki atmosferyczne.

Bezpieczeństwo, zbrojenia i zastosowania specjalne

Stopy CuSn znajdują miejsce również w dziedzinach związanych z bezpieczeństwem i obronnością. W niektórych rodzajach amunicji stosuje się brązy cynowe do produkcji łusek, pierścieni prowadzących czy elementów zapalników, gdzie wymagana jest odpowiednia wytrzymałość, stabilność wymiarowa i odporność na korozję długotrwałą.

Ze względu na dobre własności przeciwiskrowe, niektóre narzędzia używane w strefach zagrożonych wybuchem (rafinerie, kopalnie, instalacje gazowe) wytwarza się ze stopów miedzi, w tym z brązów cynowych. Użycie takich materiałów minimalizuje ryzyko powstania iskier mechanicznych, mogących zainicjować zapłon mieszanin wybuchowych.

W zastosowaniach specjalnych, takich jak elementy aparatury pomiarowej i precyzyjnej, brąz CuSn docenia się za stabilność wymiarową, zdolność do precyzyjnej obróbki oraz odporność na wpływy środowiskowe. Detale z tego materiału mogą pracować w podwyższonych temperaturach, w środowisku wilgotnym, a nawet lekko agresywnym, bez znaczącej utraty własności.

Znaczenie gospodarcze stopów CuSn i perspektywy rozwoju

Miejsce w rynku metali i stopów nieżelaznych

Stopy miedzi, w tym CuSn, zajmują istotną pozycję na globalnym rynku metali nieżelaznych. Miedź jest jednym z najważniejszych przemysłowo metali, a dodatek cyny tworzy grupę materiałów o wysokiej wartości dodanej. W odróżnieniu od czystej miedzi, która jest wykorzystywana w ogromnych ilościach w energetyce i elektronice, brązy cynowe mają bardziej wyspecjalizowane zastosowania, lecz ich cena jednostkowa jest z reguły wyższa, co czyni je atrakcyjnym produktem dla odlewni i walcowni.

Znaczenie gospodarcze CuSn jest widoczne zwłaszcza w sektorach, gdzie wymagana jest niezawodność i długowieczność elementów, a koszt awarii jest wielokrotnie wyższy niż wyższy koszt samego materiału. Dotyczy to energetyki, przemysłu chemicznego, transportu szynowego, morskiego, a także precyzyjnego przemysłu maszynowego. Zamiana brązu na tańsze materiały (np. tworzywa czy stale zwykłej jakości) często kończy się zwiększonym zużyciem części lub obniżeniem bezpieczeństwa eksploatacji.

Czynniki wpływające na koszty i dostępność

Jednym z podstawowych czynników determinujących koszty produkcji stopów CuSn jest cena miedzi i cyny na rynkach światowych. Oba te metale należą do surowców o dużej wartości strategicznej, co sprawia, że ich ceny są podatne na wahania związane z koniunkturą gospodarczą, sytuacją geopolityczną i popytem ze strony szybko rozwijających się gospodarek.

Cyna jest surowcem bardziej deficytowym niż miedź, z koncentracją złóż w określonych regionach świata. Z tego względu obserwuje się tendencje do optymalizacji zawartości cyny w stopach, poszukiwania jej częściowych zamienników (np. aluminium, niklu) lub do stosowania technologii nakładania powłok cynowych na inne stopy miedzi w celu uzyskania podobnych efektów powierzchniowych przy mniejszym zużyciu surowca.

Dostępność złomu miedzi i brązów odgrywa dużą rolę w gospodarce obiegu zamkniętego. Złom CuSn dobrze nadaje się do recyklingu – może być przetapiany z niewielkimi stratami właściwości, o ile proces jest odpowiednio kontrolowany. Recykling ogranicza zapotrzebowanie na rudę pierwotną, zmniejsza koszty energetyczne i wpływ na środowisko, a jednocześnie stabilizuje podaż materiału na rynku.

Aspekty środowiskowe i recykling

Coraz większe znaczenie mają kwestie środowiskowe związane z eksploatacją i przetwarzaniem metali. Brązy cynowe, jako materiały w pełni metaliczne, doskonale wpisują się w założenia gospodarki cyrkularnej. Po zakończeniu eksploatacji elementy wykonane z CuSn można stosunkowo łatwo wyodrębnić z odpadów metalowych i skierować do ponownego przetopienia.

Proces recyklingu wymaga starannego sortowania złomu, aby unikać nadmiernego mieszania z innymi stopami miedzi czy obcymi metalami, które mogłyby pogorszyć jakość nowego stopu. Dobre praktyki w tym zakresie obejmują:

• oddzielne gromadzenie złomu brązów od mosiądzów i innych stopów;
• kontrolę składu chemicznego wsadu przed przetopieniem, zwykle przy użyciu spektrometrów emisyjnych;
• stosowanie rafinacji oraz usuwanie zanieczyszczeń niemetalicznych i tlenków.

W efekcie recyklingu możliwe jest znaczne ograniczenie emisji CO₂ i zużycia energii w porównaniu z produkcją stopów z rud pierwotnych. Z punktu widzenia polityki klimatycznej i zrównoważonego rozwoju, rozwinięte łańcuchy recyklingu brązów CuSn są ważnym elementem strategii ograniczania śladu węglowego w przemyśle metalowym.

Postęp materiałowy i nowe modyfikacje stopów CuSn

Choć brązy cynowe są znane od tysięcy lat, współczesna inżynieria materiałowa nadal rozwija ich potencjał. Prowadzone są prace nad stopami o zoptymalizowanych własnościach, np. zwiększonej odporności na kawitację, lepszej wytrzymałości mechanicznej w podwyższonych temperaturach czy zwiększonej odporności na zużycie przy ograniczonym smarowaniu.

Nowoczesne modyfikacje brązów CuSn wykorzystują dodatki takie jak:

• fosfor (brązy fosforowe) – poprawia płynność ciekłego metalu, wytrzymałość i sprężystość, szczególnie ceniony w produkcji sprężyn, styków i elementów maszyn precyzyjnych;
• nikiel – poprawia odporność na korozję, zwłaszcza w środowisku morskim i w roztworach chemicznych, a także zwiększa twardość;
• aluminium – zwiększa odporność na ścieranie i podwyższa twardość, co jest korzystne w intensywnie obciążonych łożyskach i elementach ślizgowych;
• ołów – w niektórych tradycyjnych brązach łożyskowych zwiększa skrawalność i właściwości ślizgowe, choć ze względów środowiskowych prowadzi się badania nad jego ograniczeniem lub eliminacją.

Rozwój technik wytwarzania proszkowego i przyrostowego (druk 3D metali) otwiera również nowe możliwości kształtowania mikrostruktury i własności brązów CuSn. Już obecnie prowadzone są eksperymenty z wytwarzaniem metodą selektywnego topienia proszków (SLM, DMLS), pozwalające na produkcję skomplikowanych geometrycznie części z kontrolowaną porowatością lub strukturalnym zróżnicowaniem właściwości.

Rola CuSn w nowoczesnych łańcuchach dostaw

Współczesny przemysł opiera się na złożonych łańcuchach dostaw, obejmujących wydobycie surowców, produkcję półfabrykatów, wytwarzanie komponentów i montaż końcowy wyrobów. Stopy CuSn są obecne na kilku etapach tego łańcucha:

• w hutach i odlewniach – jako wyroby wlewne, odlewy gotowe i półfabrykaty odlewnicze;
• w walcowniach i zakładach obróbki plastycznej – jako blachy, taśmy, pręty, druty i profile;
• w przemyśle przetwórczym – jako detale maszyn, elementy armatury, komponenty elektrotechniczne;
• w sektorze serwisowym – jako części zamienne o przedłużonej żywotności, zmniejszające przestoje produkcyjne.

Dzięki dużej niezawodności i przewidywalnemu zachowaniu podczas eksploatacji, brązy CuSn pozwalają projektantom i producentom na tworzenie konstrukcji o długim cyklu życia, co z kolei zmniejsza koszty całkowite (TCO – Total Cost of Ownership) dla użytkownika końcowego. To ekonomiczne uzasadnienie sprawia, że mimo wyższej ceny jednostkowej niż wiele innych materiałów, stopy CuSn pozostają atrakcyjnym wyborem tam, gdzie liczy się trwałość i bezpieczeństwo.

Ciekawostki historyczne i kulturowe

Choć współczesne oznaczenia CuSn i normy materiałowe kojarzą się głównie z nowoczesną inżynierią, warto pamiętać, że to właśnie stop miedzi z cyną zapoczątkował jedną z kluczowych epok rozwoju cywilizacji – epokę brązu. W starożytności brąz był podstawowym materiałem na narzędzia, broń, naczynia i ozdoby. Jego przewaga nad czystą miedzią wynikała dokładnie z tych samych właściwości, które cenimy dzisiaj: większej twardości, odporności na ścieranie i korozję.

Archeolodzy odnajdują liczne przedmioty z brązu, które mimo upływu tysięcy lat zachowały swoją formę i czytelne detale. Jest to potwierdzenie dużej trwałości tego materiału. W wielu kulturach brąz miał również znaczenie symboliczne – był utożsamiany z siłą, trwałością i statusem społecznym. Do dziś odlewy z brązu zdobią place miejskie, gmachy publiczne i miejsca pamięci, stanowiąc pomost pomiędzy dawnymi zastosowaniami użytkowymi a współczesną sztuką i inżynierią.

Współczesne stopy CuSn, choć znacznie bardziej dopracowane pod względem składu i technologii produkcji, pozostają w prostej linii kontynuacją tego historycznego materiału. Ewolucja od prymitywnych pieców i prostych odlewów do precyzyjnych stopów o kontrolowanym składzie i mikrostrukturze pokazuje, jak duży potencjał tkwi w połączeniu miedzi i cyny oraz jak istotną rolę ten stop pełnił – i nadal pełni – w rozwoju gospodarki i technologii.