Historia firmy ExxonMobil jest nierozerwalnie związana z rozwojem nowoczesnego przemysłu naftowego, petrochemii oraz globalnego systemu energetycznego. To dzieje przedsiębiorstwa, które wyrosło z XIX‑wiecznego boomu naftowego w Stanach Zjednoczonych, przetrwało wojny, kryzysy, rewolucje technologiczne i geopolityczne, a dziś pozostaje jednym z najbardziej wpływowych koncernów energetycznych na świecie. Opowieść o ExxonMobil to zarazem opowieść o narodzinach wielkich korporacji, o roli ropy naftowej w gospodarce i polityce oraz o ewolucji podejścia do środowiska naturalnego i energii przyszłości.

Początki w erze Rockefellera – Standard Oil i narodziny imperium naftowego

Korzenie ExxonMobil sięgają lat 60. XIX wieku, kiedy w Stanach Zjednoczonych nastąpił gwałtowny rozwój wydobycia ropy naftowej. W 1859 roku Edwin Drake uruchomił pierwsze udane przemysłowe wiercenie w Pensylwanii, co zapoczątkowało epokę ropy jako jednego z kluczowych surowców. Zaledwie kilka lat później na scenę wkroczył John D. Rockefeller, który szybko zrozumiał, że prawdziwa siła w tej branży nie tkwi jedynie w samym wydobyciu, lecz w kontroli nad całym łańcuchem – od rafinacji po dystrybucję i sprzedaż. Z tej wizji narodziła się firma Standard Oil, która stała się archetypem nowoczesnego, zintegrowanego koncernu naftowego.

Standard Oil założono formalnie w 1870 roku w Cleveland. Rockefeller, wraz ze wspólnikami, zaczął agresywnie skupować konkurencyjne rafinerie, negocjować preferencyjne stawki przewozu z kolejami oraz optymalizować procesy technologiczne. Dzięki temu przedsiębiorstwo osiągało korzyści skali, których mniejsi rywale nie byli w stanie dorównać. W krótkim czasie Standard Oil zdominowała rynek rafinacji ropy w USA, kontrolując według niektórych szacunków ponad 90% tego segmentu. Ta bezprecedensowa koncentracja władzy gospodarczej wzbudzała jednak rosnącą krytykę opinii publicznej i polityków.

W miarę jak Standard Oil rozszerzała swoją działalność, zaczęła tworzyć sieć powiązanych spółek i filii, rozmieszczonych w różnych stanach. Z jednej strony umożliwiało to sprawniejsze zarządzanie i ekspansję geograficzną, z drugiej – komplikowało strukturę przedsiębiorstwa. Jednym z kluczowych elementów tej struktury była Standard Oil Company of New Jersey oraz Standard Oil Company of New York. To właśnie te dwie jednostki staną się później trzonem tego, co dziś znamy jako ExxonMobil. Już w końcu XIX wieku firmy te uczestniczyły w eksporcie produktów naftowych do Europy, Ameryki Południowej i Azji, torując drogę do globalnej obecności koncernu.

Standard Oil nie tylko gwałtownie rosła, ale też wprowadzała innowacje technologiczne i organizacyjne. Rozwijano nowoczesne metody rafinacji, unowocześniano sieć rurociągów, magazynów i terminali, a także budowano pierwsze marki handlowe produktów, takich jak oleje smarowe czy paliwa o określonych parametrach jakościowych. Dzięki temu ropa naftowa i jej pochodne zaczęły być postrzegane nie tylko jako surowiec o znaczeniu użytkowym, ale jako podstawowy element infrastruktury przemysłowej oraz transportowej. Wraz z dynamiczną urbanizacją i elektryfikacją, zapotrzebowanie na lampy naftowe i później paliwa do silników spalinowych rosło, co jeszcze bardziej wzmacniało pozycję Standard Oil na rynku.

Jednocześnie działalność koncernu coraz częściej stawała się przedmiotem sporów politycznych i prawnych. Pod koniec XIX wieku w USA narastał ruch antymonopolowy, który doprowadził do uchwalenia ustawy Shermana (Sherman Antitrust Act) w 1890 roku. Jej celem było ograniczenie dominacji karteli i trustów, postrzeganych jako zagrożenie dla wolnej konkurencji i demokracji gospodarczej. W centrum zainteresowania organów ścigania szybko znalazła się Standard Oil, postrzegana jako symbol monopolu. Rozpoczęte postępowania sądowe i śledztwa przygotowały grunt pod jedno z najważniejszych orzeczeń antymonopolowych w historii Stanów Zjednoczonych.

Kulminacją tego procesu była decyzja Sądu Najwyższego USA z 1911 roku, nakazująca podział Standard Oil na kilka niezależnych przedsiębiorstw. Uznano, że dotychczasowa struktura trustu i praktyki biznesowe naruszają prawo antymonopolowe i utrudniają uczciwą konkurencję. W wyniku tego rozbicia powstało 34 odrębnych spółek, z których część stała się później filarami dzisiejszego przemysłu naftowego w USA. Standard Oil Company of New Jersey oraz Standard Oil Company of New York kontynuowały swoją działalność jako samodzielne podmioty. Jedna z nich przyjmie później nazwę Exxon, druga – Mobil. Dla historii ExxonMobil rozbicie Standard Oil nie oznaczało więc końca, lecz początek zupełnie nowego etapu rozwoju.

Od Standard Oil of New Jersey do Exxon i Mobil – ekspansja w XX wieku

Po 1911 roku Standard Oil of New Jersey (późniejszy Exxon) i Standard Oil of New York (późniejszy Mobil) zaczęły niezależnie budować swoje strategie rozwoju. Mimo że formalnie były rozdzielone, obie spółki korzystały z dziedzictwa technologicznego, organizacyjnego i kapitałowego dawnej Standard Oil. Przystosowanie się do nowych realiów rynkowych wymagało nie tylko umiejętności zarządzania, lecz także elastyczności w obliczu szybko zmieniającej się gospodarki światowej. W tym okresie szczególnego znaczenia nabrał sektor transportu – zwłaszcza motoryzacja i lotnictwo – a wraz z nim gwałtownie wzrosło zapotrzebowanie na benzynę oraz paliwa lotnicze.

Standard Oil of New Jersey konsekwentnie rozbudowywała swoje rafinerie, rurociągi oraz sieci dystrybucyjne. Firma intensywnie inwestowała również w poszukiwanie złóż ropy na nowych obszarach, zarówno w Ameryce Północnej, jak i za granicą. Rozwój technologii odwiertów głębinowych oraz coraz doskonalsze metody geologiczne umożliwiały dostęp do złóż dotychczas uznawanych za trudno dostępne. Ważnym kierunkiem ekspansji stał się Bliski Wschód, bogaty w zasoby ropy, ale dopiero stopniowo włączany w globalny system energetyczny. Współpraca z rządami różnych państw, zawieranie koncesji i umów długoterminowych wymagały sprawności dyplomatycznej oraz zdolności do dostosowania się do lokalnych uwarunkowań politycznych.

Standard Oil of New York, występująca pod skróconą nazwą Socony (Standard Oil Company of New York), również umacniała swoją pozycję. Firma rozbudowywała sieć stacji paliw, wprowadzała rozpoznawalne marki benzyn i olejów silnikowych, a także uczestniczyła w rozwoju rynku paliw lotniczych. Z czasem, w wyniku fuzji z Vacuum Oil, powstała Socony-Vacuum, która zaczęła używać znaku rozpoznawczego w postaci charakterystycznego skrzydlatego konia – Pegaza. W kolejnych dekadach ta marka stanie się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli w branży paliwowej, a sama firma przyjmie nazwę Mobil, pod którą będzie znana na całym świecie.

Okres międzywojenny i czas II wojny światowej przyniosły radykalne przyspieszenie rozwoju technologii paliwowych i petrochemicznych. Ropa naftowa stała się kluczowym surowcem dla przemysłu zbrojeniowego, transportu wojskowego, lotnictwa oraz marynarki. Zarówno Standard Oil of New Jersey, jak i spółki związane z przyszłym Mobil, odegrały istotną rolę w zaopatrywaniu aliantów w paliwa i smary. Produkowano specjalistyczne paliwa lotnicze, oleje do silników wysokoprężnych, smary odporne na ekstremalne temperatury, a także benzyny o podwyższonej liczbie oktanowej, niezbędne do osiągania wysokich osiągów przez samoloty bojowe.

Po wojnie świat wkroczył w epokę masowej motoryzacji i szybkiej urbanizacji, co jeszcze bardziej zwiększyło znaczenie rynku paliw. Standard Oil of New Jersey stała się jednym z największych koncernów naftowych na świecie, działając w kilkudziesięciu krajach i uczestnicząc w globalnym handlu ropą oraz produktami rafineryjnymi. Rozwijała się także petrochemia, czyli produkcja związków chemicznych na bazie ropy, w tym tworzyw sztucznych, włókien syntetycznych, rozpuszczalników, barwników oraz szeregu innych materiałów, które zrewolucjonizowały przemysł i codzienne życie. Petrochemia stała się jednym z filarów działalności spółki, zapewniając dywersyfikację poza tradycyjną sprzedażą paliw.

W latach 50. i 60. XX wieku narodził się system tzw. siedmiu sióstr – grupy największych zachodnich koncernów naftowych kontrolujących większość wydobycia i handlu ropą na świecie. Standard Oil of New Jersey (pod marką Esso) i Mobil należały do tej elity. Jednocześnie narastały napięcia między państwami posiadającymi złoża ropy a międzynarodowymi korporacjami. W 1960 roku powołano OPEC, organizację zrzeszającą kraje‑eksporterów ropy, która miała zwiększyć ich wpływ na kształtowanie cen i warunków współpracy. Nacjonalizacje pól naftowych, renegocjacje kontraktów i niestabilność polityczna w niektórych regionach stanowiły wyzwanie dla koncernów, wymuszając poszukiwanie nowych złóż i strategii działania.

Rok 1973 i pierwszy poważny kryzys naftowy były momentem zwrotnym dla globalnego rynku energii. Embargo na eksport ropy nałożone przez część państw arabskich doprowadziło do gwałtownego wzrostu cen i niedoborów paliw. Dla Standard Oil of New Jersey – która wkrótce przyjęła nazwę Exxon – oraz dla Mobil był to czas konieczności dostosowania się do nowych realiów: większej zmienności cen, rosnącej roli polityki energetycznej państw oraz presji na poprawę efektywności energetycznej. Kryzysy lat 70. przyczyniły się też do rozwoju badań nad alternatywnymi źródłami energii i technologiami oszczędzania paliw, choć ropa pozostała głównym paliwem gospodarki światowej.

W 1973 roku Standard Oil of New Jersey zmieniła nazwę na Exxon, aby wzmocnić swoją globalną identyfikację i odciąć się od skomplikowanej historii marki Esso na niektórych rynkach. Nazwa Exxon, choć sztuczna, została zaprojektowana jako łatwa do wymówienia i rozpoznania w różnych językach. Firma kontynuowała rozwój działalności poszukiwawczo‑wydobywczej, rafineryjnej, petrochemicznej i marketingowej, inwestując w nowe technologie, badania geologiczne i infrastrukturę. Mobil, jako oddzielny koncern, również umacniał swoją pozycję, eksponując mocną stronę w postaci sieci stacji paliw i wyrobów smarowych, a także aktywności w sektorze gazu ziemnego i petrochemii.

W kolejnych dekadach XX wieku obie firmy stawały przed rosnącymi wyzwaniami regulacyjnymi i środowiskowymi. Coraz większą uwagę opinii publicznej przyciągały kwestie zanieczyszczenia powietrza, katastrof ekologicznych, wycieków ropy i wpływu przemysłu na ekosystemy morskie oraz lądowe. W 1989 roku doszło do jednego z najbardziej znanych incydentów w historii koncernu – katastrofy tankowca Exxon Valdez u wybrzeży Alaski. Wyciek setek tysięcy baryłek ropy spowodował poważne skażenie środowiska i stał się symbolem ryzyka związanego z transportem ropy naftowej. Wydarzenie to mocno nadszarpnęło wizerunek Exxonu i zapoczątkowało intensywną debatę na temat standardów bezpieczeństwa, odpowiedzialności korporacyjnej i regulacji dotyczących żeglugi tankowców.

Równocześnie w latach 80. i 90. XX wieku postępowały procesy globalizacji gospodarki oraz konsolidacji w sektorze naftowym. Spadek cen ropy w części tego okresu, rosnące koszty poszukiwań nowych złóż oraz wymagania inwestycyjne zachęcały koncerny do fuzji i przejęć. Exxon i Mobil, choć nadal konkurencyjne, coraz bardziej odczuwały nacisk, by zwiększać efektywność, redukować koszty i poszukiwać synergii. W tym kontekście dojrzewała decyzja o połączeniu sił, która miała zrewolucjonizować układ sił w globalnym przemyśle naftowym.

Fuzja, globalna potęga i wyzwania epoki zmian klimatycznych

W 1999 roku doszło do jednej z największych i najbardziej symbolicznych fuzji w dziejach przemysłu naftowego: połączenia Exxon i Mobil w jeden koncern – ExxonMobil. Transakcja, warta dziesiątki miliardów dolarów, stworzyła przedsiębiorstwo o ogromnym zasięgu geograficznym, imponującym portfelu złóż, rafinerii, zakładów petrochemicznych oraz sieci dystrybucyjnych. Połączenie to miało przynieść znaczące oszczędności kosztów, lepsze wykorzystanie kapitału oraz połączenie kompetencji w zakresie poszukiwań, technologii wydobycia, przetwórstwa oraz marketingu.

Nowo powstały koncern stał się jednym z największych przedsiębiorstw na świecie, mierząc zarówno przychodami, jak i kapitalizacją giełdową. ExxonMobil działał na wszystkich kluczowych kontynentach, biorąc udział w projektach wydobywczych na lądzie i na morzu, zwłaszcza na szelfach kontynentalnych. Znaczącą rolę zaczęły odgrywać złoża na głębokich wodach, których eksploatacja wymagała zaawansowanych technologii wiertniczych, inżynierii morskiej oraz precyzyjnych systemów zarządzania ryzykiem. Koncern mocno inwestował również w rozwój wydobycia gazu ziemnego, postrzeganego jako paliwo przejściowe o niższej emisji dwutlenku węgla w porównaniu z węglem czy cięższymi frakcjami ropy.

W obszarze przemysłu naftowego ExxonMobil utrzymał model zintegrowany pionowo: od poszukiwań i wydobycia, przez transport ropy i gazu, ich rafinację oraz przetwarzanie, aż po sprzedaż detaliczną paliw i produktów smarowych. Taki model dawał możliwość optymalizowania łańcucha wartości w zależności od koniunktury na różnych etapach – gdy ceny ropy spadały, zyski z segmentu rafineryjnego i petrochemii mogły częściowo kompensować wpływ niższych przychodów z wydobycia. Z kolei w okresach wysokich cen surowca segment upstream generował nadzwyczajne zyski, umożliwiając finansowanie inwestycji kapitałochłonnych oraz wypłatę dywidend akcjonariuszom.

Istotnym filarem działalności ExxonMobil stała się petrochemia, w której firma wytwarza szerokie spektrum produktów: od podstawowych związków, takich jak etylen, propylen czy benzen, po polimery, tworzywa sztuczne, kauczuki syntetyczne i specjalistyczne chemikalia. Produkty petrochemiczne są wykorzystywane w produkcji opakowań, elektroniki, motoryzacji, budownictwa, medycyny oraz wielu innych branż. W ten sposób ExxonMobil współtworzy fundamenty współczesnej gospodarki materiałowej, choć równocześnie stało się to jednym z obszarów krytykowanych z uwagi na rosnący problem odpadów z tworzyw sztucznych i ich wpływu na środowisko.

Wejście w XXI wiek przyniosło koncernowi zarówno szanse, jak i narastające wyzwania. Po atakach z 11 września oraz interwencjach militarnych na Bliskim Wschodzie kwestia bezpieczeństwa energetycznego zyskała jeszcze większe znaczenie geopolityczne. ExxonMobil uczestniczył w projektach w takich regionach jak Rosja, Afryka Zachodnia, Bliski Wschód, Azja Południowo‑Wschodnia czy Ameryka Południowa, musząc godzić interesy ekonomiczne z ryzykami politycznymi i społecznymi. Napięcia między rządami państw‑gospodarzy a wielkimi koncernami, renegocjacje umów, zmiany systemów podatkowych – to wszystko stanowiło codzienność prowadzenia działalności na globalnym rynku ropy i gazu.

Coraz wyraźniej na pierwszy plan wysuwało się jednak inne wyzwanie: zmiana klimatu oraz presja, by ograniczać emisje gazów cieplarnianych. Od lat 80. i 90. XX wieku w środowisku naukowym umacniał się konsensus co do związku między spalaniem paliw kopalnych a globalnym ociepleniem. ExxonMobil, jako jeden z największych producentów i sprzedawców ropy oraz gazu, znalazł się w centrum debaty publicznej. Organizacje ekologiczne, część naukowców oraz media zaczęły krytykować firmę za rzekomą rolę w podważaniu bądź bagatelizowaniu badań nad klimatem, a także za niewystarczające działania na rzecz transformacji energetycznej.

Koncern stopniowo zaczął rozwijać badania nad technologiami mogącymi ograniczyć wpływ działalności na klimat. Przykładem są prace nad wychwytywaniem i składowaniem dwutlenku węgla (CCS), zwiększaniem efektywności energetycznej procesów rafineryjnych i petrochemicznych, a także rozwój paliw o niższej emisji. ExxonMobil inwestował również w badania nad biopaliwami kolejnej generacji, w tym opartymi na algach, widząc w tym potencjalny sposób utrzymania roli ciekłych paliw transportowych przy jednoczesnym ograniczeniu śladu węglowego. Pomimo tych inicjatyw, krytycy często oceniali działania firmy jako zbyt ostrożne i niewspółmierne do skali wyzwań klimatycznych.

Na działalność ExxonMobil istotnie wpływała też zmienność cen ropy, szczególnie widoczna po 2000 roku. Okres wysokich cen, napędzanych rosnącym popytem z Chin i innych krajów rozwijających się, przeplatał się z gwałtownymi spadkami spowodowanymi kryzysami finansowymi, nadpodażą ropy łupkowej ze Stanów Zjednoczonych czy załamaniem popytu. Koncern musiał w elastyczny sposób zarządzać portfelem inwestycji, w tym projektów o bardzo długim horyzoncie zwrotu, takich jak pola naftowe na Arktyce, głębokowodne złoża u wybrzeży Afryki czy kompleksowe instalacje petrochemiczne w Azji. Niekiedy oznaczało to wstrzymywanie, opóźnianie lub przegląd strategii rozwoju w poszczególnych segmentach.

Początek lat 2010 przyniósł kolejne przeobrażenia. Rewolucja łupkowa w USA, oparta na połączeniu szczelinowania hydraulicznego i zaawansowanego wiercenia poziomego, radykalnie zwiększyła krajową produkcję ropy i gazu. ExxonMobil stał się jednym z ważnych graczy także w tym obszarze, m.in. poprzez przejęcie firmy XTO Energy, specjalizującej się w gazie łupkowym. To przejęcie otworzyło drogę do aktywnego udziału w amerykańskiej rewolucji gazowej, która przekształciła USA z importera w jednego z czołowych eksporterów gazu, w tym w postaci LNG. Dla koncernu oznaczało to zarówno nowe możliwości, jak i wyzwania związane z lokalnymi protestami społecznymi, obawami o wpływ szczelinowania na środowisko i zasoby wody.

Kolejny przełom nastąpił wraz z pandemią COVID‑19, która gwałtownie ograniczyła globalną mobilność, a tym samym popyt na paliwa transportowe. W 2020 roku ceny ropy spadły chwilowo do rekordowo niskich poziomów, a część producentów notowała straty. ExxonMobil zmuszony był do rewizji planów inwestycyjnych, redukcji kosztów i ponownego przemyślenia priorytetów strategicznych. Jednocześnie pandemia przyspieszyła debatę o konieczności budowy bardziej odpornego, zrównoważonego systemu energetycznego, w którym większą rolę odgrywać mają odnawialne źródła energii, magazynowanie energii oraz elektryfikacja transportu.

Transformacja energetyczna i rosnące znaczenie regulacji klimatycznych w Unii Europejskiej, Stanach Zjednoczonych i innych regionach postawiły ExxonMobil przed dylematem: jak pogodzić swój tradycyjny model biznesowy oparty na paliwach kopalnych z oczekiwaniami inwestorów, regulatorów i społeczeństw dotyczącymi dekarbonizacji. Koncern zaczął w większym stopniu akcentować inwestycje w obszarze tzw. niższej emisji: rozwój wodoru, rozbudowę projektów CCS, modernizację zakładów w celu poprawy efektywności energetycznej oraz zmniejszenia emisji metanu w cyklu wydobywczym. Jednocześnie utrzymał stanowisko, że ropa i gaz jeszcze przez długie lata będą odgrywać istotną rolę w globalnym miksie energetycznym, a kluczem jest redukcja intensywności emisji, a nie nagłe porzucenie paliw kopalnych.

Współcześnie ExxonMobil pozostaje jednym z największych producentów ropy i gazu na świecie oraz wiodącym graczem w sektorze petrochemicznym. Firma rozwija projekty w tak różnych lokalizacjach, jak złoża na Morzu Północnym, w Zatoce Meksykańskiej, u wybrzeży Gujany, w Afryce oraz w rejonie Azji i Pacyfiku. Nowe złoża, szczególnie te o dużej produktywności i stosunkowo niskich kosztach wydobycia, są traktowane jako podstawa finansowania przekształceń portfela aktywów i inwestycji w technologie przyszłości. Równocześnie koncern stoi w obliczu rosnącej konkurencji ze strony zarówno innych międzynarodowych gigantów naftowych, jak i państwowych firm z krajów OPEC oraz rosnącego sektora energii odnawialnej.

Historia ExxonMobil pokazuje, jak firma wyrosła z dziedzictwa Standard Oil, przeszła przez epokę rewolucji przemysłowych, dwóch wojen światowych, kryzysów naftowych, globalizacji oraz cyfryzacji, by dziś mierzyć się z epoką dekarbonizacji i cyfrowej transformacji przemysłu. Od dominującej pozycji Rockefellera na rynku lamp naftowych w XIX wieku, poprzez podział trustu i rozwój niezależnych spółek Exxon i Mobil, aż po fuzję w 1999 roku i współczesne projekty w zakresie gaz ziemny, rafinerie, tworzywa sztuczne oraz emisje CO2 – dzieje tego koncernu odzwierciedlają zmiany zachodzące w światowej gospodarce i polityce. Firma, która przez dekady była symbolem potęgi naftowej, dziś staje przed zadaniem przedefiniowania swojej roli w świecie poszukującym równowagi między bezpieczeństwem energetycznym, rozwojem gospodarczym a ochroną klimatu oraz środowiska naturalnego.