Postać Williama Knoxa D’Arcy’ego należy do grona tych przemysłowców, których indywidualne decyzje wywarły wpływ nie tylko na ich własną epokę, lecz ukształtowały także geopolityczną mapę świata na kolejne dekady. Jego życie to opowieść o drodze z prowincjonalnego miasteczka w Anglii na szczyty fortuny w Australii, a następnie do roli kluczowego inwestora w narodzinach przemysłu naftowego na Bliskim Wschodzie. D’Arcy, człowiek o skromnym wykształceniu, lecz nieprzeciętnej intuicji biznesowej i ogromnej determinacji, przeszedł drogę od syna adwokata do twórcy przedsięwzięcia, które stało się fundamentem pod jedną z najpotężniejszych firm petrochemicznych świata. Historia jego życia odsłania kulisy XIX‑wiecznej gorączki złota, logiki imperializmu brytyjskiego, narodzin globalnego rynku ropy naftowej oraz napięć, które do dziś są odczuwalne w stosunkach między Zachodem a regionem dzisiejszego Iranu.

Wczesne lata: od Devon do australijskiej gorączki złota

William Knox D’Arcy urodził się 11 października 1849 roku w Newton Abbot w angielskim hrabstwie Devon. Jego rodzina była stosunkowo dobrze sytuowana: ojciec, John D’Arcy, pracował jako adwokat, a dom rodzinny zapewniał stabilne, choć nienależące do arystokratycznych, środowisko. Młody William wzrastał w realiach wczesnowiktoriańskiej Anglii, w okresie dynamicznej rewolucji przemysłowej, gdy postęp technologiczny, budowa sieci kolejowych i rozwój przemysłu ciężkiego szybko zmieniały oblicze kraju.

Wychowanie w rodzinie prawniczej mogło sugerować, że i on sam wybierze ścieżkę kariery w zawodach wolnych, jednak los potoczył się inaczej. W 1866 roku rodzina D’Arcy zdecydowała się na krok, który zaważył na całym jego życiu – emigrację do Australii. Impulsem była kombinacja osobistych ambicji, chęci poprawy bytu oraz ogólnej atmosfery panującej w imperium brytyjskim, gdzie kolonie postrzegano jako przestrzeń nieograniczonych możliwości. Wyjazd do Queensland, jednego z rozwijających się regionów australijskich, oznaczał opuszczenie bezpiecznego, ale stosunkowo przewidywalnego świata angielskiej prowincji.

Początki na nowym kontynencie nie były łatwe. Rodzina nie należała do pionierów z dużym kapitałem; raczej do warstwy średniej, próbującej odnaleźć się w nowych realiach. D’Arcy zaczął pracować w administracji, a następnie zaangażował się w działalność prawniczą, kontynuując w pewnym sensie rodzinne tradycje. Równocześnie jednak odczuwał rosnące zainteresowanie przedsięwzięciami o wyższym stopniu ryzyka, z których najbardziej obiecująca wydawała się eksploracja złóż surowców naturalnych, zwłaszcza złota.

Druga połowa XIX wieku w Australii była okresem intensywnej gorączki złota. Odkrycie nowych złóż wywoływało napływ poszukiwaczy, spekulantów, inwestorów i przedsiębiorców. W takim środowisku wykuła się intuicja D’Arcy’ego: zauważył, że prawdziwą fortunę rzadziej zdobywa ten, kto własnoręcznie płucze złoto, a częściej ten, kto potrafi zorganizować kapitał, przejąć udziały w kopalniach i skonsolidować rozproszone interesy. To rozumienie mechanizmów gospodarczych miało później odegrać kluczową rolę w jego wkroczeniu do świata ropy naftowej.

D’Arcy stał się jednym z udziałowców i organizatorów spółek górniczych w regionie Charters Towers w Queensland. Początkowo zyski były niepewne, działalność narażona na gwałtowne wahania cen kruszcu i liczne ryzyka techniczne. Jednak z biegiem lat, zwłaszcza w latach 80. XIX wieku, przedsięwzięcia, w które się angażował, zaczęły przynosić znaczne dochody. Kluczowym momentem okazał się jego udział w rozwoju kopalni Mount Morgan – jednego z najważniejszych złotonośnych obszarów w Australii.

Mount Morgan, słynna kopalnia złota i miedzi, stała się źródłem spektakularnej fortuny. D’Arcy, dzięki odpowiednim udziałom i konsekwentnemu inwestowaniu, stał się w krótkim czasie milionerem, należącym do grupy najbogatszych ludzi w Australii. Sukces ten zawdzięczał połączeniu odwagi finansowej, umiejętności czytania trendów i – co niezwykle istotne – umiejętności współpracy z partnerami, którzy posiadali wiedzę techniczną w zakresie górnictwa. Nie był inżynierem ani geologiem, ale potrafił budować zespoły łączące kompetencje naukowe i biznesowe.

Dzięki zgromadzonej fortunie mógł powrócić do Wielkiej Brytanii już nie jako emigrant szukający lepszego losu, lecz jako zamożny przemysłowiec. Powrót ten otworzył nowy rozdział jego życia: wejście do kręgów finansowych londyńskiego City oraz stopniowe przesuwanie zainteresowań z górnictwa złota w stronę innych, jeszcze bardziej perspektywicznych surowców.

Od złota do ropy: negocjacje z Persją i ryzyko na skalę globalną

Pod koniec XIX wieku energetyczna mapa świata ulegała istotnej przemianie. Węgiel wciąż dominował jako podstawowe paliwo, ale rosnące zainteresowanie ropą naftową zwiastowało nadchodzącą zmianę. Rozwój silników spalinowych, prace nad napędem okrętów oraz potrzeby armii sprawiały, że wielkie mocarstwa i inwestorzy zaczęli dostrzegać w ropie strategiczny surowiec przyszłości. D’Arcy, osiadły już w Anglii i cieszący się opinią bardzo bogatego, lecz także skłonnego do ryzyka przedsiębiorcy, znalazł się w kręgu osób, do których zwrócono się z propozycjami wejścia w nowy, nie w pełni jeszcze ukształtowany rynek.

Kluczową rolę w skierowaniu jego uwagi ku Bliskiemu Wschodowi odegrał brytyjski dyplomata i inżynier górniczy George Reynolds, a także pośrednicy i doradcy działający na pograniczu świata dyplomacji i biznesu. Wzmianki o potencjalnych złożach ropy w Persji (dzisiejszy Iran) krążyły w środowiskach geologów i podróżników już od dziesięcioleci. Źródła smołowe i naturalne wycieki znano od starożytności, ale dopiero w epoce przemysłu rosnące zapotrzebowanie uczyniło z nich przedmiot poważnego zainteresowania kapitałowego.

W 1901 roku D’Arcy zdecydował się na krok, który z dzisiejszej perspektywy można uznać za jeden z punktów zwrotnych w historii światowego przemysłu naftowego. Podjął negocjacje z perskim władcą, szachem Mozzaffarem ad-Dinem z dynastii Kadżarów, w sprawie uzyskania koncesji na poszukiwanie i eksploatację złóż ropy naftowej na obszarze niemal całej Persji, z wyłączeniem kilku prowincji północnych, będących w strefie wpływów rosyjskich. Terytorialny zakres koncesji był ogromny; obejmował setki tysięcy kilometrów kwadratowych, co w praktyce dawało jednemu przedsiębiorcy potencjalny monopol na jeszcze nieodkryte bogactwa podziemne kraju.

Negocjacje zakończyły się podpisaniem słynnej koncesji D’Arcy’ego w 1901 roku. Dokument przyznawał mu prawo do poszukiwań i eksploatacji ropy oraz produktów pochodnych przez okres 60 lat, w zamian za opłatę z góry, roczne należności oraz udział procentowy dla rządu perskiego w przyszłych zyskach. Z perspektywy władz w Teheranie umowa zapewniała dopływ kapitału i technologii, ale też oddawała kontrolę nad kluczowym potencjalnie sektorem w ręce zagranicznego przedsiębiorcy. Dziś koncesja ta jest często oceniana jako wysoce niekorzystna dla Persji i stanowiąca początek długiej historii sporów o suwerenność gospodarczą kraju.

Dla D’Arcy’ego podpisanie koncesji oznaczało wejście na nowy, niepewny, ale ogromnie obiecujący obszar działalności. Musiał jednak zmierzyć się z kilkoma poważnymi wyzwaniami. Po pierwsze, Persja była krajem o trudnym terenie – pustynne obszary, góry, brak rozwiniętej infrastruktury transportowej i komunikacyjnej utrudniały logistykę. Po drugie, sytuacja polityczna była niestabilna: napięcia wewnętrzne, ambicje lokalnych plemion, a także rywalizacja między imperiami brytyjskim i rosyjskim tworzyły tło, w którym każdy ruch inwestycyjny mógł napotkać opór. Po trzecie wreszcie, technologia poszukiwań ropy była jeszcze stosunkowo prymitywna i bardzo kosztowna.

D’Arcy od samego początku zdawał sobie sprawę, że przedsięwzięcie przekracza ramy typowego prywatnego biznesu i wchodzi w sferę strategicznych interesów państwa. Skorzystał więc ze wsparcia brytyjskich bankierów i instytucji finansowych, a w kolejnych latach zawierał porozumienia z większymi partnerami, aby rozłożyć olbrzymie koszty i ryzyko. Zlecił zorganizowanie ekspedycji geologicznych, zatrudnił specjalistów, a do samej Persji wysłał m.in. wspomnianego George’a Reynoldsa, który miał nadzorować prace poszukiwawcze.

Lata 1901–1908 były dla D’Arcy’ego okresem finansowego i nerwowego napięcia. Mimo wielomilionowych nakładów roboty w terenie nie przynosiły początkowo spektakularnych rezultatów. Wykopywano kolejne szyby, wiercono nowe odwierty, ale przebicie się do naprawdę wydajnych złóż nie następowało. Koszty rosły lawinowo, a cierpliwość inwestorów topniała. W pewnym momencie D’Arcy znalazł się na skraju bankructwa, zmuszony do kolejnych emisji akcji i negocjowania wsparcia finansowego ze strony większych instytucji, w tym brytyjskiego establishmentu polityczno-gospodarczego.

Mimo coraz większych trudności, D’Arcy nie zrezygnował. O jego postawie zadecydowała mieszanka uporu, wiary w dane geologiczne i świadomości, że w razie sukcesu pozostający w jego rękach pakiet udziałów da mu pozycję niemal nieporównywalną z innymi przemysłowcami tamtej epoki. To właśnie ten moment, gdy fortunę z australijskiego złota zaryzykował na poszukiwanie ropy w Persji, wyznacza przełomowy etap jego biografii: D’Arcy przechodzi z roli bogatego inwestora lokalnego do roli jednego z kluczowych graczy w tworzącym się globalnym systemie energetycznym.

Przełom w Masdżed‑e Solejman i narodziny Anglo‑Persian Oil Company

Przełom nastąpił w 1908 roku, w rejonie Masdżed‑e Solejman w południowo‑zachodniej Persji, na terenach dzisiejszej prowincji Chuzestan. Po latach niepowodzeń, wyczerpywania kapitału i rosnącej presji ze strony wierzycieli, ekipa kierowana przez George’a Reynoldsa w końcu natrafiła na znaczne pokłady ropy. Odwiert znany jako Well No. 1 w Masdżed‑e Solejman stał się pierwszą wielkoskalową komercyjną odkrywką ropy naftowej na Bliskim Wschodzie. Wydarzenie to otworzyło nową erę w historii regionu i całego przemysłu naftowego.

Dla D’Arcy’ego odkrycie było jednocześnie triumfem i początkiem kolejnego etapu negocjacji ze światem wielkiego kapitału. Konieczne stało się utworzenie spółki mogącej prowadzić szeroko zakrojoną eksploatację, budować infrastrukturę wydobywczą, transportową i rafineryjną, a także sprzedawać produkty ropopochodne na rynkach międzynarodowych. W 1909 roku powstała Anglo‑Persian Oil Company (APOC), której rodowód bezpośrednio wywodził się z koncesji D’Arcy’ego i prac poszukiwawczych prowadzonych na jego zlecenie.

Anglo‑Persian Oil Company, przekształcona później w Anglo‑Iranian Oil Company, a następnie w znany współcześnie koncern BP, stała się jednym z filarów brytyjskiej potęgi gospodarczej i militarnej w XX wieku. Rola D’Arcy’ego w tym procesie polegała przede wszystkim na stworzeniu finansowych i prawnych fundamentów całego przedsięwzięcia: to on ryzykował kapitałem, to on zawarł przełomową koncesję z szachem Persji i on nadzorował pierwsze lata trudnych, kosztownych poszukiwań, zanim jeszcze ktokolwiek mógł być pewien sukcesu.

Osobiste znaczenie odkrycia w Masdżed‑e Solejman było dla D’Arcy’ego ogromne, choć w praktyce jego bezpośrednia kontrola nad firmą zmniejszała się wraz z koniecznością dopuszczania coraz większych partnerów finansowych. W efekcie udziałowcem APOC stał się także rząd brytyjski, który uznał kontrolę nad perską ropą za kwestię strategiczną, szczególnie w świetle planów przestawienia Royal Navy z węgla na paliwo płynne. Pierwsza wojna światowa wykazała, jak wielkie znaczenie miało to posunięcie – dostęp do ropy stał się jednym z kluczowych czynników przewagi militarnej.

Z punktu widzenia Persji konsekwencje powstania APOC były ambiwalentne. Z jednej strony rozpoczął się proces uprzemysłowienia pewnych regionów, pojawiły się miejsca pracy, powstała infrastruktura – rurociągi, rafinerie, porty. Z drugiej strony struktura umowy i dystrybucja zysków była zdecydowanie korzystniejsza dla strony brytyjskiej. Wielu Irańczyków postrzegało to jako przejaw gospodarczej dominacji obcego mocarstwa i zdradę interesu narodowego przez dynastię Kadżarów. Ziarno późniejszych konfliktów, w tym nacjonalizacji przemysłu naftowego w latach 50. XX wieku, zostało zasiane już w czasach D’Arcy’ego.

Sama osoba D’Arcy’ego była postrzegana w Wielkiej Brytanii dość ambiwalentnie. Z jednej strony uchodził za symbol przedsiębiorczości, ryzyka i wizjonerstwa, człowieka, który wykorzystał fortunę ze złota do otwarcia nowej ery ropy naftowej. Z drugiej – część opinii publicznej krytykowała go za to, że w pogoni za zyskiem wplątał Wielką Brytanię w moralnie dwuznaczne układy z obcym państwem, przyczyniając się do utrwalenia modelu neokolonialnej eksploatacji surowców.

D’Arcy sam coraz bardziej oddalał się od bieżącego zarządzania firmą, przechodząc do roli udziałowca i starszego partnera, który obserwował rozwój koncernu z dystansu. Jego zdrowie pogarszało się, a lata intensywnej pracy, podróży i stresu związane z ryzykownymi inwestycjami dawały o sobie znać. Mimo to do końca życia pozostał symbolem początków perskiego przemysłu naftowego i kluczową postacią, do której odwoływali się zarówno zwolennicy silnej obecności brytyjskiej w regionie, jak i jej krytycy.

William Knox D’Arcy zmarł 1 maja 1917 roku w Londynie. Zostawił po sobie znaczny majątek, lecz jego prawdziwym dziedzictwem był system gospodarczych i politycznych powiązań, które umożliwiły powstanie nowoczesnego przemysłu naftowego w Iranie i umocniły rolę ropy jako kręgosłupa globalnej gospodarki XX wieku. To właśnie jego decyzja, by zaryzykować kapitał i reputację w odległej Persji, sprawiła, że Bliski Wschód zyskał status jednego z najważniejszych obszarów strategicznych na świecie.

Dziedzictwo D’Arcy’ego: między przedsiębiorczością a imperializmem

Ocena dorobku Williama Knoxa D’Arcy’ego wymaga spojrzenia wielowymiarowego. W warstwie czysto biznesowej był on jednym z najwybitniejszych przykładów XIX‑ i wczesnoXX‑wiecznego kapitalisty: człowieka, który dzięki fortunie zdobytej w branży górniczej potrafił odważnie wejść w nowe, jeszcze nieukształtowane pole działalności. W tym sensie jego życie ukazuje klasyczną logikę kapitału – przechodzenie od jednego surowca do drugiego, od lokalnych złóż do globalnych łańcuchów dostaw, od inwestycji krajowych do przedsięwzięć na terenach zależnych politycznie od wielkich mocarstw.

Warto zwrócić uwagę na kilka kluczowych elementów tego dziedzictwa:

• D’Arcy był przykładem przedsiębiorcy, który ryzyko traktował jako nieodłączny składnik działalności gospodarczej. Jego wejście w perską ropę w 1901 roku było krokiem o charakterze spekulacyjnym – technologia była niepewna, dane geologiczne fragmentaryczne, sytuacja polityczna niestabilna. Mógł stracić znaczną część fortuny, jednak wiara we własną ocenę sytuacji okazała się ostatecznie uzasadniona.

• Jego działalność pokazała, jak silnie splotły się w epoce imperializmu interesy prywatne z interesami politycznymi. Brytyjskie władze bardzo szybko zrozumiały, że kontrola nad ropą w Persji ma znaczenie militarne i geostrategiczne. W efekcie przedsięwzięcie, które zaczynało się jako prywatny biznes górniczy, stało się istotnym elementem polityki zagranicznej imperium. Ten model – prywatni inwestorzy działający jako forpoczta interesów państwa – był charakterystyczny dla tamtych czasów.

• Koncesja D’Arcy’ego ilustruje asymetrię negocjacyjną między państwem półperyferyjnym a centrum światowego systemu. Persja, osłabiona wewnętrznie i uzależniona od kapitału zagranicznego, zgodziła się na warunki, które w długim okresie okazały się dla niej bardzo niekorzystne. D’Arcy, korzystając z ochrony i wsparcia brytyjskich instytucji, mógł narzucić umowę, która zabezpieczała jego interesy i tworzyła podstawy monopolistycznej pozycji jego spółki.

• Działalność D’Arcy’ego przyczyniła się do powstania jednego z pierwszych nowoczesnych koncernów naftowych, który w wielu aspektach wyprzedzał epokę. Anglo‑Persian Oil Company rozwijała własną sieć wydobycia, rafinacji, transportu i dystrybucji, tworząc wczesny przykład zintegrowanej pionowo korporacji naftowej. Ten model organizacyjny stał się później standardem dla branży.

Jednocześnie jednak jego dziedzictwo jest naznaczone kontrowersjami etycznymi i politycznymi. Z perspektywy irańskiej, a szerzej – z punktu widzenia krajów globalnego Południa – działalność D’Arcy’ego symbolizuje początek okresu, w którym naturalne bogactwa zostały podporządkowane interesom zagranicznych koncernów i mocarstw. Koncesja z 1901 roku jest często przywoływana jako przykład „nierównej umowy”, w której krótkoterminowe potrzeby finansowe rządu doprowadziły do oddania kluczowej części suwerenności gospodarczej.

Na płaszczyźnie szerszej, dzieje D’Arcy’ego wpisują się w historię przekształcania ropy naftowej w podstawę nowego porządku industrialnego. Jego decyzje inwestycyjne przyczyniły się do tego, że w XX wieku ropa stała się nie tylko zwykłym surowcem, ale fundamentem całego systemu transportowego, militarnego i przemysłowego. Z tego punktu widzenia D’Arcy był jednym z architektów „wieku ropy” – epoki, w której dostęp do tego surowca decydował o sile gospodarek i armii.

Ciekawym aspektem jego biografii jest też kontrast między osobistym pochodzeniem a skalą osiągnięć. Nie był on ani naukowcem, ani technicznym wizjonerem; jego edukacja była ograniczona, a kariera początkowo bliska tradycyjnej ścieżce prawniczej. Tym większe znaczenie miały cechy charakteru: zdolność dostrzegania trendów, gotowość łączenia kapitału z wiedzą ekspertów, umiejętność wejścia w trudne, wieloletnie negocjacje z odległymi rządami. W pewnym sensie D’Arcy uosabia typ przedsiębiorcy‑organizatora, który sam nie musi znać się na wszystkich aspektach technologii, by skutecznie inicjować ogromne projekty gospodarcze.

Dziedzictwo D’Arcy’ego pozostaje dziś widoczne nie tylko w historii BP, ale także w szerzej rozumianych dziejach Iranu. Kolejne konflikty dotyczące podziału zysków z ropy, nacjonalizacja zasobów naftowych, kryzysy dyplomatyczne i przewroty polityczne mają swoje korzenie w strukturze ustanowionej przez pierwsze koncesje na początku XX wieku. Dlatego w irańskiej historiografii jego nazwisko jest niekiedy kojarzone bardziej z początkiem okresu eksploatacji niż z rozwojem nowoczesnej gospodarki.

Z drugiej strony, w historii gospodarczej i korporacyjnej Zachodu D’Arcy funkcjonuje jako przykład śmiałego pioniera rynków surowcowych. Jego życie bywa przedstawiane jako ilustracja przejścia od kapitalizmu opartego na lokalnych kopalniach złota do systemu globalnych koncernów naftowych, które kontrolują całe łańcuchy wartości – od odwiertu w odległym kraju po paliwo w baku samochodu czy bunkrze okrętu. W tym sensie jest on jednym z tych przedsiębiorców, którzy pomogli zdefiniować logikę globalizacji surowcowej w XX wieku.

Analizując jego dokonania, nie sposób pominąć także aspektu kulturowego. D’Arcy i jemu podobni przemysłowcy współtworzyli mitologię „self‑made man” w wydaniu imperialnym: człowieka, który dzięki odwadze i zdolnościom potrafi wykorzystać szanse stwarzane przez ekspansję imperium. W przeciwieństwie jednak do wielu innych biografii tego typu, w przypadku D’Arcy’ego bardzo wyraźnie widać cenę, jaką za tę przedsiębiorczość zapłaciły społeczeństwa krajów zasobnych w surowce, lecz słabych politycznie. To napięcie między indywidualnym sukcesem a zbiorowymi kosztami jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów jego historii.

William Knox D’Arcy pozostaje zatem postacią złożoną: jednocześnie symbolem przedsiębiorczej odwagi i jednym z architektów porządku, który przez wiele dekad uprzywilejowywał interesy mocarstw kolonialnych nad aspiracjami narodów posiadających zasoby. Jego życie wyznacza oś, wzdłuż której rozwijał się nowoczesny przemysł naftowy: od australijskich pól złotonośnych, przez pałace w Teheranie i biura w londyńskim City, aż po szyby w Masdżed‑e Solejman, z których wypłynęła ropa zmieniająca świat.