Borazon, znany również jako sześcienny azotek boru (cBN – cubic boron nitride), to jeden z najbardziej fascynujących i najtwardszych materiałów wytworzonych przez człowieka. Łączy w sobie wyjątkową twardość z wysoką stabilnością termiczną i chemiczną, co sprawia, że jest kluczowym narzędziem współczesnej techniki skrawania, szlifowania oraz precyzyjnej obróbki metali trudnoobrabialnych. Choć często zestawia się go z diamentem, pod wieloma względami przewyższa go w zastosowaniach przemysłowych, zwłaszcza tam, gdzie występują wysokie temperatury i agresywne środowisko pracy. Zrozumienie natury borazonu – od chemii i technologii jego wytwarzania, przez typowe zastosowania, aż po jego znaczenie gospodarcze – pozwala lepiej ocenić, dlaczego materiał ten stał się jednym z filarów zaawansowanego przemysłu narzędziowego.

Właściwości fizyczne i chemiczne borazonu – dlaczego jest supertwardy

Istotą wyjątkowości borazonu jest jego struktura krystaliczna oraz skład chemiczny. Sześcienny azotek boru (cBN) to związek chemiczny zbudowany z atomów boru i azotu, ułożonych w sieć krystaliczną typu diamentowego. Każdy atom boru jest otoczony przez cztery atomy azotu, a każdy atom azotu – przez cztery atomy boru. Taki przestrzenny układ, o bardzo silnych wiązaniach kowalencyjnych, odpowiada za niezwykłą twardość i wysoką odporność mechaniczną materiału.

Na skali Mohsa, która opisuje zdolność jednego minerału do rysowania innego, borazon osiąga wartość około 9,5–9,8, ustępując jedynie diamentowi (10). Jednak sama twardość to nie wszystko – w warunkach przemysłowych liczy się także odporność na ścieranie, pękanie, obciążenia dynamiczne i wysoką temperaturę. W tych aspektach borazon bardzo często okazuje się lepszy od diamentu, zwłaszcza przy skrawaniu stali i stopów żelaza.

Jedną z najważniejszych cech borazonu jest jego stabilność termiczna. Diament w kontakcie ze stalą w wysokiej temperaturze ulega reakcji chemicznej (tworzą się węgliki żelaza), co powoduje szybką degradację ostrza. Borazon z kolei jest chemicznie bardziej obojętny wobec żelaza i jego stopów. Wytrzymuje temperatury dochodzące do 1200–1400°C, podczas gdy diament traci stabilność strukturalną już w okolicach 700–800°C w powietrzu i w kontakcie z metalami żelaznymi. Ta różnica sprawia, że narzędzia z borazonu stały się standardem w obróbce stali szybkotnących, narzędziowych, stopów łożyskowych czy stali utwardzanych powierzchniowo.

Pod względem właściwości mechanicznych borazon wyróżnia się wysoką wytrzymałością na ściskanie i bardzo dużą odpornością na ścieranie. Mikrostruktura ziaren cBN, odpowiednio dobrana i związana w narzędziu (tarczach szlifierskich, frezach, nożach tokarskich), umożliwia wykonywanie obróbki z bardzo dużymi prędkościami skrawania, przy jednoczesnym utrzymaniu stabilności krawędzi tnącej. Oznacza to, że procesy produkcyjne mogą być szybsze, dokładniejsze i bardziej powtarzalne.

Od strony chemicznej, azotek boru występuje w kilku odmianach polimorficznych – oprócz sześciennej (cBN) istnieje m.in. heksagonalna (hBN), która ma inną strukturę i właściwości. Heksagonalny azotek boru, znany też jako “biały grafit”, jest miękki, smarny i stosowany jako środek smarny wysokotemperaturowy, podczas gdy odmiana sześcienna – borazon – to odmiana supertwarda. W procesie produkcji materiału narzędziowego kluczowe jest więc uzyskanie i utrwalenie właściwej struktury krystalicznej.

W kontekście przewodnictwa cieplnego i elektrycznego borazon stanowi ciekawy kompromis. Wykazuje stosunkowo dobre przewodnictwo cieplne, co pomaga w odprowadzaniu ciepła z obszaru skrawania, ale jest jednocześnie elektronicznie izolatorem. Ta kombinacja jest korzystna zwłaszcza przy szlifowaniu i toczeniu precyzyjnym, gdzie przegrzanie może prowadzić do uszkodzeń materiału obrabianego i narzędzia.

Technologie wytwarzania borazonu – od warunków HPHT do narzędzi skrawających

Produkcja borazonu wiąże się z zaawansowanymi technologiami wysokociśnieniowymi i wysokotemperaturowymi. W przyrodzie nie występuje on w postaci naturalnej, dlatego jest materiałem w pełni syntetycznym, otrzymywanym w procesach laboratoryjnych i przemysłowych o kontrolowanych parametrach. Klasyczna metoda wytwarzania borazonu to proces HPHT (High Pressure High Temperature), zbliżony koncepcyjnie do metod używanych przy syntezie sztucznych diamentów.

Synteza cBN w warunkach wysokiego ciśnienia i wysokiej temperatury

Aby otrzymać sześcienny azotek boru, jako surowiec wykorzystuje się zwykle heksagonalny azotek boru (hBN) lub mieszaniny zawierające bor i związki azotu. W specjalnych prasach wysokociśnieniowych materiał poddaje się działaniu ciśnienia rzędu kilku do kilkunastu gigapaskali (GPa) oraz temperatur rzędu 1500–2000°C. W takich warunkach mniej stabilna odmiana heksagonalna przechodzi w stabilniejszą termodynamicznie odmianę sześcienną.

Proces ten wymaga bardzo precyzyjnej kontroli parametrów – niewielkie odchylenia mogą prowadzić do powstawania faz pośrednich, defektów krystalicznych albo niepełnej przemiany strukturalnej. Odpowiednie dodatki katalizatorów i topników mogą obniżyć wymagane ciśnienie i temperaturę, ułatwiając proces przemysłowy. W praktyce przemysł narzędziowy korzysta z doświadczeń uzyskanych przy syntezie diamentów HPHT, adaptując podobne konstrukcje pras i komór reakcyjnych.

W wyniku syntezy otrzymuje się ziarna borazonu o różnych rozmiarach – od mikrometrów do dziesiątek lub setek mikrometrów. Rozkład wielkości ziaren jest kluczowy dla późniejszego zastosowania. Ziarna drobniejsze sprawdzają się w superprecyzyjnym szlifowaniu, natomiast większe – w agresywnym skrawaniu i zgrubnym kształtowaniu elementów twardych.

Od ziaren cBN do materiałów kompozytowych i pokryć narzędziowych

Same ziarna borazonu nie są jeszcze gotowym narzędziem. W praktyce przemysłowej używa się ich jako składnika kompozytów lub warstw roboczych. Istnieje kilka głównych form przemysłowego wykorzystania cBN:

• narzędzia z warstwą spiekanego cBN (PCBN – polycrystalline cubic boron nitride),

• tarcze i ściernice z ziarnami cBN wiązanymi spoiwem żywicznym, metalicznym lub ceramicznym,

• pokrycia cienkowarstwowe cBN nanoszone metodami PVD lub CVD na podłoża z węglików spiekanych lub stali narzędziowej,

• wkładki i płytki skrawające z segmentem cBN zlutowanym lub spojonym z podłożem z węglika spiekanego.

Spiekany polikrystaliczny borazon powstaje przez prasowanie i spiekanie ziaren cBN w warunkach wysokich ciśnień i temperatur, często z udziałem faz wiążących (np. związków metalicznych lub ceramicznych). Celem jest uzyskanie struktury, w której ziarna są silnie połączone w ciągły, wytrzymały kompozyt. Tak powstałe segmenty lub płytki są następnie łączone z nośnikiem, np. z węglika spiekanego, co zapewnia odpowiednią sztywność, twardość oraz możliwość stabilnego mocowania w oprawkach narzędziowych.

W przypadku ściernic, ziarna borazonu miesza się ze spoiwem (żywicznym, bakelitowym, metalowym lub ceramicznym), formuje w kształt tarczy lub pierścienia, a następnie utwardza. Wybór spoiwa wpływa na właściwości użytkowe narzędzia – twardość, odporność na zużycie, zdolność samoostrzenia oraz zachowanie w podwyższonej temperaturze. Ściernice o spoiwie metalicznym są bardziej trwałe i stosowane w najcięższych warunkach, z kolei ściernice żywiczne są często wykorzystywane w precyzyjnym szlifowaniu narzędzi czy elementów hartowanych.

Ciekawym kierunkiem rozwoju technologii są cienkie warstwy cBN nanoszone metodami fizycznego osadzania z fazy gazowej (PVD) lub chemicznego osadzania (CVD). Umożliwiają one pokrycie bardziej złożonych geometrii narzędzi, np. frezów walcowych czy wierteł, cienką, ale bardzo twardą warstwą. Procesy te wymagają jednak specjalistycznych rozwiązań technologicznych, ponieważ synteza stabilnego cBN w warunkach cienkowarstwowych jest bardziej wymagająca niż w klasycznym HPHT.

Kontrola jakości i klasyfikacja ziaren borazonu

Po zakończeniu syntezy i formowania narzędzi, niezwykle ważnym etapem jest kontrola jakości. Ocenia się nie tylko czystość chemiczną i skład fazowy, ale także rozmiar i kształt ziaren, obecność defektów krystalicznych oraz jednorodność struktury. Ziarna cBN klasyfikuje się według granulacji, analogicznie do ścierniw diamentowych czy elektrokorundowych.

W zastosowaniach przemysłowych duże znaczenie ma też odporność termiczna i chemiczna borazonu. Testy eksploatacyjne wykonuje się w warunkach zbliżonych do rzeczywistych zastosowań – przy wysokich prędkościach skrawania, w kontakcie z konkretnymi stopami metali, z chłodziwem lub na sucho. Dzięki temu producenci narzędzi mogą dobierać odpowiednie odmiany cBN do konkretnych aplikacji, minimalizując zużycie i zwiększając efektywność procesów obróbki.

Zastosowania borazonu w przemyśle – klucz do obróbki materiałów trudnoobrabialnych

Najbardziej znanym i rozpowszechnionym zastosowaniem borazonu są narzędzia przeznaczone do szlifowania i skrawania stali hartowanych oraz innych materiałów trudnoobrabialnych. Unikalna kombinacja twardości, odporności na wysoką temperaturę i stabilności chemicznej sprawia, że borazon stanowi dziś podstawę produkcji w wielu branżach przemysłu ciężkiego, motoryzacyjnego, lotniczego, narzędziowego oraz w precyzyjnych gałęziach mechaniki.

Obróbka stali hartowanych i stopów żelaza

W tradycyjnej obróbce skrawaniem, gdy sprawa dotyczy materiałów o twardości powyżej 55–60 HRC, narzędzia z węglików spiekanych często przestają być wydajne – zużywają się szybko, a proces wymaga wielu operacji technologicznych (np. toczenie miękkie, hartowanie, następnie szlifowanie). Borazon umożliwił rozwój tzw. obróbki twardej, czyli bezpośredniego toczenia i frezowania stali hartowanych, co pozwala zastępować czasochłonne szlifowanie.

W branży produkcji przekładni, wałów, kół zębatych czy elementów łożyskowych, narzędzia z cBN wykorzystuje się do wykańczającej obróbki zębów, bieżni i powierzchni współpracujących. Dzięki temu możliwe jest osiągnięcie bardzo gładkich powierzchni, wysokiej dokładności wymiarowej i ograniczenia naprężeń własnych w warstwie wierzchniej. Dla producentów oznacza to mniejszą liczbę operacji, krótsze cykle produkcyjne i dłuższą żywotność gotowych komponentów mechanicznych.

Szlifowanie narzędzi, łożysk i elementów precyzyjnych

Ściernice borazonowe stały się standardem w szlifowaniu precyzyjnym narzędzi skrawających ze stali szybkotnącej (HSS) oraz stali narzędziowych. W zakładach produkujących wiertła, frezy, rozwiertaki i inne narzędzia rotacyjne, ściernice cBN zapewniają wysoką powtarzalność geometrii ostrzy, długą trwałość oraz niską podatność na przegrzanie krawędzi tnących. W praktyce przekłada się to na mniejsze ryzyko mikropęknięć i wykruszeń, co jest kluczowe dla wydajności narzędzi w dalszej eksploatacji.

W przemyśle łożyskowym borazon wykorzystuje się do szlifowania bieżni wewnętrznych i zewnętrznych, pierścieni oraz elementów tocznych. Jest to obróbka wymagająca bardzo wysokiej dokładności wymiarowej (rzędu mikrometrów) i niskiej chropowatości powierzchni. Stabilność wymiarowa narzędzi borazonowych oraz ich minimalne zużycie na jednostkę obrabianej powierzchni pozwalają zachować ścisłe tolerancje i zmniejszyć ilość poprawek lub odrzutów produkcyjnych.

Branża motoryzacyjna i lotnicza

W motoryzacji borazon znalazł zastosowanie przy obróbce twardych i złożonych elementów, takich jak wałki rozrządu, wały korbowe, pierścienie synchronizatorów, elementy skrzyń biegów i układów przeniesienia napędu. Umożliwia szybkie i stabilne procesy szlifowania obwiedniowego, profilowego i bezkłowego, co jest niezwykle ważne przy masowej produkcji części o wysokich wymaganiach jakościowych.

W przemyśle lotniczym, gdzie stosuje się zaawansowane stopy wysokowytrzymałe i odporne na zmęczenie, narzędzia z borazonu służą do obróbki elementów silników, przekładni lotniczych i konstrukcji krytycznych. Tu jeszcze bardziej niż w motoryzacji docenia się odporność borazonu na wysokie temperatury oraz jego zdolność do zachowania ostrej krawędzi przy bardzo wysokich prędkościach skrawania. Zastosowania te objęte są często ścisłymi wymaganiami certyfikacyjnymi, co podnosi znaczenie jakości i jednorodności materiału cBN.

Zastosowania specjalne: medycyna, elektronika, narzędzia precyzyjne

Choć dominującą sferą zastosowań borazonu jest przemysł ciężki i maszynowy, materiał ten pojawia się również w obszarach bardziej wyspecjalizowanych. W medycynie wykorzystywany jest do precyzyjnego szlifowania i obróbki narzędzi chirurgicznych oraz implantów, zwłaszcza tam, gdzie wymagane jest połączenie wysokiej gładkości powierzchni z trwałością i odpornością na zużycie.

W elektronice i produkcji komponentów dokładnościowych ściernice cBN stosuje się do obróbki elementów ze stali narzędziowych i materiałów ferromagnetycznych, np. rdzeni transformatorów, głowic magnetycznych, części form wtryskowych. Stabilność wymiarowa, niska tendencja do przegrzewania obrabianej powierzchni i możliwość uzyskania bardzo małych chropowatości są tu kluczowe.

Oprócz tego w niektórych aplikacjach laboratoryjnych i badawczych borazon pełni rolę materiału referencyjnego lub elementu aparatury, np. jako wkładki ścierne w urządzeniach do testowania odporności na zużycie. Z uwagi na bardzo wysoką twardość i przewidywalne właściwości, cBN pozwala na uzyskanie powtarzalnych wyników pomiarów.

Znaczenie gospodarcze borazonu i perspektywy rozwoju

Znaczenie borazonu wykracza daleko poza samą techniczną ciekawostkę z pogranicza wysokociśnieniowej chemii i fizyki ciała stałego. W wielu krajach i sektorach przemysłu borazon stał się jednym z kluczowych materiałów, warunkujących wydajność, jakość i konkurencyjność produkcji. Jego rola rośnie wraz z trendami w kierunku automatyzacji, wyższej precyzji obróbki i oszczędności surowców.

Wpływ na produktywność i koszty wytwarzania

Narzędzia z borazonu należą do rozwiązań kosztownych w zakupie, ale w praktyce bardzo często redukują całkowity koszt jednostkowy produkcji. Wynika to z kilku czynników:

• możliwość zwiększenia prędkości skrawania i posuwu, skracająca czas cyklu,

• dużo dłuższa trwałość krawędzi tnącej w porównaniu z narzędziami z węglików spiekanych czy tlenków glinu,

• redukcja liczby operacji (np. zastąpienie szlifowania twardego przez toczenie borazonem),

• zmniejszenie liczby przezbrojeń maszyn i przestojów produkcyjnych,

• obniżenie odsetka braków i korekt dzięki większej stabilności procesu.

Efekt ekonomiczny jest szczególnie widoczny w produkcji seryjnej i wielkoseryjnej, np. w motoryzacji i masowej produkcji elementów maszyn, gdzie każda sekunda oszczędzona w cyklu pracy przekłada się na znaczne sumy w skali roku. Firmy stosujące narzędzia cBN często raportują kilkukrotne zwiększenie trwałości narzędzi przy zachowaniu, a nawet poprawie jakości obróbki.

W szerszym ujęciu gospodarczo-biznesowym borazon przyczynia się do podnoszenia konkurencyjności zakładów produkcyjnych. Umożliwia realizację zamówień o wyższych wymaganiach jakościowych, skraca czas wprowadzania nowych detali do produkcji dzięki stabilniejszym procesom i ułatwia wdrażanie rozwiązań z zakresu Przemysłu 4.0, gdzie kluczowa jest przewidywalność oraz monitorowanie stanu narzędzi.

Rynek producentów i łańcuch dostaw

Produkcja borazonu i narzędzi z cBN koncentruje się w rękach kilku dużych globalnych koncernów chemicznych i narzędziowych, a także wyspecjalizowanych firm regionalnych. Obejmuje ona cały łańcuch wartości: od syntezy proszków cBN, poprzez ich klasyfikację, spiekanie, aż po produkcję finalnych narzędzi i systemów mocowań. Wysoki próg wejścia technologicznego – inwestycje w prasy HPHT, komory wysokociśnieniowe, know-how w zakresie stabilizacji fazy sześciennej – powoduje, że rynek ten jest stosunkowo skoncentrowany.

Z punktu widzenia gospodarki istotna jest również stabilność dostaw oraz uzależnienie od wybranych dostawców zaawansowanych proszków cBN. W niektórych krajach borazon jest traktowany jako materiał o strategicznym znaczeniu dla przemysłu obronnego i lotniczego, co może wiązać się z regulacjami eksportowymi lub wymaganiami certyfikacyjnymi. Równocześnie rosnąca globalna konkurencja sprawia, że coraz więcej firm stara się rozwijać własne technologie syntezy borazonu i produkcji narzędzi na jego bazie.

Aspekty środowiskowe i efektywność energetyczna

Choć wytwarzanie borazonu w warunkach HPHT jest procesem energochłonnym, to zastosowanie narzędzi cBN może w skali całego cyklu życia produktu przynieść wymierne korzyści środowiskowe. Wynika to z możliwości skrócenia procesów obróbkowych, zmniejszenia liczby operacji oraz obniżenia zużycia materiałów narzędziowych.

Dłuższa trwałość narzędzi oznacza mniej odpadów narzędziowych i rzadszą wymianę wyposażenia. Precyzyjne i stabilne szlifowanie borazonem może także redukować ilość odpadów produkcyjnych i poprawiać współczynnik wykorzystania materiału obrabianego. W niektórych procesach stosowanie narzędzi cBN pozwala ograniczać użycie chłodziw i olejów, co jest korzystne zarówno z punktu widzenia kosztów, jak i wpływu na środowisko oraz warunki pracy.

Równocześnie branża narzędziowa prowadzi badania nad bardziej energooszczędnymi metodami syntezy cBN, w tym nad technikami cienkowarstwowymi i alternatywnymi metodami wysokociśnieniowymi. Celem jest obniżenie śladu węglowego przy zachowaniu lub poprawie parametrów użytkowych materiału. W dłuższej perspektywie rozwój takich technologii może zwiększyć dostępność borazonu i zmniejszyć jego koszt, poszerzając zakres zastosowań na nowe sektory przemysłu.

Kierunki badań i innowacji – hybrydowe materiały supertwarde

Rozwój technologii borazonu nie zatrzymał się na poziomie klasycznych ściernic i płytek skrawających. W ośrodkach badawczych i laboratoriach R&D trwają prace nad nowymi, hybrydowymi materiałami, które łączą cBN z innymi fazami ceramicznymi, metalicznymi lub nawet polimerowymi. Celem jest uzyskanie jeszcze lepszego kompromisu między twardością, odpornością na pękanie, przewodnictwem cieplnym a dostosowaniem do określonych procesów technologicznych.

Jednym z interesujących kierunków jest łączenie borazonu z diamentem w strukturach kompozytowych, gdzie każda z faz pełni określoną rolę – diament zapewnia ekstremalną twardość w warunkach niskiej reaktywności chemicznej, a cBN przejmuje obciążenia tam, gdzie występują wyższe temperatury i kontakt z żelazem. Prowadzone są także badania nad nanostrukturyzowanymi odmianami cBN oraz nad modyfikacją struktury powierzchni ziaren w celu poprawy ich adhezji do spoiw.

Inny obszar innowacji to inteligentne systemy monitorowania zużycia narzędzi borazonowych. Wyposażenie maszyn w sensory i systemy analizy danych umożliwia wczesne wykrywanie oznak zużycia ostrza, co pozwala planować wymiany narzędzi w sposób minimalizujący przestoje. W efekcie borazon staje się nie tylko materiałem supertwardym, ale elementem bardziej złożonego ekosystemu technologicznego w nowoczesnym zakładzie produkcyjnym.

Ciekawostki i kontekst historyczno-technologiczny borazonu

Borazon został opracowany w połowie XX wieku, w okresie intensywnego rozwoju technologii wysokociśnieniowych i badań nad materiałami supertwardymi. Jego nazwa handlowa Borazon została wprowadzona przez firmę General Electric, która była jednym z pionierów zarówno w dziedzinie sztucznych diamentów, jak i sześciennego azotku boru. Od początku borazon był postrzegany jako materiał komplementarny wobec diamentu – nie konkurujący z nim bezpośrednio, lecz przeznaczony do zastosowań, w których diament wykazuje ograniczenia.

Jednym z przełomowych momentów w historii borazonu było wdrożenie go do przemysłowego szlifowania stali szybkotnących i narzędziowych. Wcześniej do takich zastosowań używano głównie ściernic z elektrokorundu (tlenek glinu), które zużywały się relatywnie szybko i generowały duże ilości ciepła, trudnego do odprowadzenia. Wprowadzenie ściernic borazonowych umożliwiło znaczne zwiększenie wydajności i jakości obróbki, co w latach 60. i 70. XX wieku było jednym z czynników napędzających rozwój przemysłu narzędziowego i precyzyjnego.

Ciekawą cechą borazonu, często podkreślaną w literaturze technicznej, jest jego stosunkowo jasna barwa – od żółtawej po bursztynową lub szarą, w zależności od domieszek i sposobu syntezy. Wizualnie odróżnia go to od wielu innych ścierniw, a jednocześnie ułatwia kontrolę zużycia krawędzi tnących. W zastosowaniach laboratoryjnych i jubilerskich bywa wykorzystywany jako materiał do precyzyjnego polerowania, choć w tym segmencie nadal dominuje diament.

Na tle innych materiałów supertwardych – takich jak diament, węgliki boru czy twarde węgliki metali – borazon zajmuje szczególne miejsce ze względu na swoją kompatybilność z obróbką stali. Ta cecha sprawiła, że jest jednym z niewielu materiałów, które można określić mianem “uniwersalnych” narzędziowo w przemyśle stalowym. Z tego powodu bywa też nazywany drugim po diamentcie “królem ścierniw”, jednak w rzeczywistych warunkach obróbki stali często pełni rolę wręcz ważniejszą.

W miarę jak przemysł zmierza w kierunku coraz większej automatyzacji, robotyzacji i cyfryzacji, znaczenie materiałów takich jak borazon prawdopodobnie będzie rosło. Stabilność i przewidywalność procesów obróbkowych staje się kluczowa dla integracji z systemami sterowania cyfrowego, a materiały supertwarde o dobrze zbadanych i powtarzalnych parametrach – takimi jak cBN – idealnie wpisują się w tę tendencję. Dlatego borazon pozostaje jednym z filarów zaawansowanej technologii skrawania i szlifowania, a jego rola w gospodarce przemysłowej jest znacznie większa, niż sugerowałaby to sama objętość produkowanych proszków czy liczba wytwarzanych narzędzi.

Podsumowując kontekst technologiczny, borazon łączy w sobie cechy bardzo wysokiej twardości, stabilności termicznej i chemicznej, dużej odporności na zużycie oraz stosunkowo dobrej przewodności cieplnej. Te właściwości podstawowe, wsparte nowoczesnymi metodami syntezy i formowania narzędzi, sprawiają, że jest materiałem, bez którego współczesny przemysł narzędziowy i obróbczy nie mógłby funkcjonować na obecnym poziomie. W wielu procesach stał się on de facto standardem, wypierając klasyczne ścierniwa i narzędzia, a jednocześnie otwierając drogę do dalszej innowacji w dziedzinie supertwardych materiałów inżynierskich.